Πολλές φορές
έχουμε γράψει πως οι νότες δεν γνωρίζουν σύνορα και γενικά δεν υπάρχει φύλακας
να τις σταματήσει. Αλλά και εξαιτίας αυτής της ιδιότητας, κάπως μπερδεύονται τα
γεωγραφικά σημεία, δεν είναι όλοι μουσικοί γνώστες της γεωγραφίας. Ουσιαστικά
όμως το αποτέλεσμα είναι θετικό γιατί ένας μουσικός καταφέρνει να πάρει τους
ήχους ενός τόπου, να το συνδυάσει με ήχους ενός άλλου τόπου, δημιουργώντας,
πάντα ως άξονα rock μουσική, κάτι τελείως καινούργιο που όμως αρνείται να παλιώσει μέσα στη
διάρκεια των δεκαετιών. Δεν είναι λίγα τα παραδείγματα τέτοιων τραγουδιών, αλλά
τα περισσότερα είναι αρκετά χτυπητά και δεν είναι και τόσα πολλά.
Ένα τέτοιο
τραγούδι, του οποίου ο ήχος μας παραπέμπει σε αράβικα ακούσματα της βόρειας
Αφρικής, αλλά ο τίτλος κάπου μας στέλνει στην κεντρική Ασία και σε μία περιοχή
που είναι αιτία μοιάζει διαρκής έριδα ανάμεσα στις μεγαλύτερες χώρες του κόσμου.
Το τραγούδι αυτό είναι το Kashmir των Led Zeppelin, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα
τραγούδια της βρετανικής μπάντας. Εμπεριέχεται στο 6ο album τους το Physical Graffiti, που
κυκλοφόρησε το 1975. Δημιουργία
των Jimmy Page και Robert Plant, με, καθόλου ασήμαντη συνδρομή του John Bonham,
γράφτηκε 1973. Το τραγούδι κυκλοφόρησε επίσης, με ακόμα πιο μεγάλη διάρκεια,
κανονική του στο album είναι 9:41, στο No Quarter: Jimmy Page and Robert Plant
Unledded, μια δουλειά των δυο μελών του γκρουπ μαζί με παραδοσιακή
Αίγυπτο-Μαροκινή ορχήστρα.
Με έντονα
ανατολίτικα στοιχεία, αλλά και μεγάλη διάρκεια το τραγούδι δεν είχε ιδιαίτερο
πρόβλημα στην προβολή του από τα ραδιόφωνα. Αν και το τραγούδι δεν κυκλοφόρησε ποτέ ως single
στις Ηνωμένες Πολιτείες και στο Ηνωμένο Βασίλειο, η ραδιοφωνική του διάθεση
ήρθε μέσα από τους progressive/AOR
σταθμούς οι οποίοι συνήθιζαν να παίζουν ολόκληρα τα άλμπουμ, όχι λόγω της επιτυχίας του
«Stairway to Heaven», που πολλές φορές θεωρείται πως αποτέλεσε έναν
πολιορκητικό κριό για την προβολή του τραγουδιού μέσα από το ραδιόφωνο.
Η δημιουργία
του τραγουδιού ξεκίνησε του 1973, αλλά ολοκληρώθηκα και ηχογραφήθηκε ένα χρόνο
αργότερα στα Headley Grange & Olympic Studios. Το Νοέμβριο του 1975
κυκλοφόρησε και το άλμπουμ Physical
Graffiti, στο οποίο εμπεριέχεται. Όπως γράψαμε παραπάνω, ο ρόλος του John Paul Jones Δεν ήταν καθόλου
ασήμαντος, καθώς ο ίδιος διαμόρφωσε την αρμονική γέφυρα η οποία δίνει στο
κομμάτι ένα σχεδόν κινηματογραφικό όγκο, ο ίδιος έπαιξε και το έπαιξε το mellotron, το οποίο
έδωσα αυτό το αποτέλεσμα. Το πιο πιθανό χωρίς τη δική του ενορχήστρωση το
τραγούδι θα ήταν ένα απλό blues
riff και όχι το επικό κομμάτι όπως το γνωρίζουμε σήμερα.
Η μουσική
πολυπλοκότητα του κομματιού ουσιαστικά είναι πολιτισμική ένωση με κεντρικό
άξονα το ροκ. Οι μαροκινές, ινδικές και μελωδίες της Μέσης Ανατολής
εναλλάσσονται αρμονικά πάνω στα σκληρά riff. Η ιδέα να γραφτεί ανατολίτικο
τραγούδι, ήρθε στον Page, όταν ήθελε να χρησιμοποιήσει ένα σιτάρ, που το είχε
αρκετό καιρό να σκονίζεται. Ουσιαστικά όμως ποτέ δεν χρησιμοποιήθηκε, παρόλο
που αποτέλεσε έμπνευση για το τραγούδι. Και το είχε αγοράσει το 1968 άγνωστα
από ποιον και από πού. Στην πραγματικότητα το riff ηχογραφήθηκε με ηλεκτρική
κιθάρα σε «DADGAD» κούρδισμα, που δίνει τον ανατολίτικο, drone χαρακτήρα χωρίς
να χρειάζεται το ινδικό όργανο, πέρα από ένα άσχετο στοιχείο έμπνευσης. Η
προσθήκη του μέλοτρον και βιολιών, απλά επιτείνει τον ήδη εξωτικό χαρακτήρα
του.
Αν και ο
τίτλος αναφέρεται σε μια περιοχή ανάμεσα σε Πακιστάν και Ινδία, αιτία σύρραξης
ανάμεσα σε δυο αυτές χώρες, το λυρικό τμήμα του γράφτηκε κάπου στο Νότιο
Μαρόκο, μετά την 1973 US Tour της μπάντας. Ο Plant το έγραψε σε μια περιοχή που
λέγεται "the waste lands", ταξειδεύοντας από τη Goulmima (πόλη γνωστή
σαν την "Πύλη της Ερήμου" ) ως την πόλη Tantan, καταμεσής της Ερήμου
Σαχάρα. Ο ίδιος θέτει το κομμάτι πάνω από τον ίδιο και θεωρεί ότι είναι το
μεγαλύτερο του στιχουργικό κατόρθωμα. Αν και ήλιος είναι καταστρεπτικός στην
έρημο, οι στίχοι του προσδίδουν μια αίσθηση υπερβατικής, σχεδόν λατρευτικής
δύναμης. Ο
Plant το έχει περιγράψει ως «τραγούδι για την απεραντοσύνη και την ανθρώπινη
μικρότητα μπροστά της».
Η μουσική
γραμμή του κομματιού άνετα το ορίζει ως ένα progressive ροκ κομμάτι, καθώς
χτίζεται πάνω σε μία πόλη ρυθμική αντίθεση με τα ντραμς του Bonham παίζουν ένα μοτίβο 3/4 πάνω στο 4/4
riff της κιθάρας, δημιουργώντας μια αίσθηση που μιμείται καραβάνι ή
ανεμοστρόβιλο. Η χορωδία των εγχόρδων (12 βιολιά, 4 βιόλες, 4 τσέλα) εισέρχεται
στο 3:12, μετατρέποντας το rock riff σε συμφωνικό τοπίο ή wall of sound.
Αλλά η
ηχογράφησή του καθώς και η παραγωγή του ακολούθησα δικούς τους κανόνες, όπως
άλλωστε είναι γνωστό το συγκρότημα πως έκανε παραγωγή στα τραγούδια τους… από
άλλο πλανήτη. Τα
βασικά όργανα ηχογραφήθηκαν ζωντανά στο Headley Grange με το Island Mobile
Studio, ενώ τα έγχορδα και το mellotron προστέθηκαν στα Olympic Studios του
Λονδίνου. Ο Page
ήθελε να διατηρήσει την αίσθηση μιας ζωντανής εκτέλεσης. Άλλωστε και το
τραγούδι παίχτηκε σε κάθε περιοδεία μετά το 1975.
Το Kashmir δεν μπήκε ποτέ στα singles
charts, παρόλο που το Physical Graffiti έγινε 16x Platinum στις ΗΠΑ. Το κομμάτι
ξαναγεννήθηκε και ως sample στους τίτλους τέλους της ταινία «Gotzilla» του 1998 από
τον Puff Daddy και ε τίτλο «Come with Me» και σκαρφάλωσε στο Νο 2 του Billboard
Hot 100. Στο βιντεοκλίπ συμμετέχει και ο Jimmy Page. Έχει χρησιμοποιηθεί σε
ταινίες Fast & Furious και School of Rock, καθώς και σε ντοκιμαντέρ και
βιντεοπαιχνίδια, ενώ το 2014 εισήχθη στο Grammy Hall of Fame. Κατατάχθηκε στο Νο
140 της λίστας «500 Greatest Songs of All Time» του Rolling Stone, ενώ το Classic
Rock το ανακήρυξε ως «το μεγαλύτερο ταξιδιάρικο rock κομμάτι της δεκαετίας του
’70».
