Θέατρο μέσα στη rock & metal μουσική: Part I

 

Το θέατρο από μόνο του, αλλά ακόμα και μαζί με αυτούς που συμμετέχουν σε αυτό, είναι ουσιαστικά ο μόνος χώρος όπου επιτρέπεται, πάντα από ηθικής άποψης, το ψέμα σαν μέσο που οδηγεί στην αλήθεια. Ουσιαστικά ένας ηθοποιός είναι αυτός που χρησιμοποιεί την τέχνη του ψέματος, όπως είναι η υποκριτική, για να φανερώσει την αλήθεια ή έστω να παρακινήσει τον θεατή να την ανακαλύψει μόνος του, δίνοντάς του παράλληλα το νοητικό χάρτη για να μπορέσει να τον ακολουθήσει.

Η σκηνή στη rock και metal δεν είναι απλώς μια πλατφόρμα για μουσική εκτέλεση. Είναι ένας τελετουργικός χώρος, ένα είδος ιερού θεάτρου, ένα ιερό πεδίο μεταμόρφωσης μέσα στο οποίο ο καλλιτέχνης παύει να είναι απλώς ένας ερμηνευτής και γίνεται φορέας ενός ρόλου, ενός μηνύματος και μιας εμπειρίας η οποία ξεπερνάει το δικό του ατομικό πλαίσιο και αγγίζει πλέον το συλλογικό. Ακριβώς έτσι όπως και στο αρχαίο θέατρο, ο ηθοποιός που δεν ανέβαινε στη σκηνή τους ως εαυτός του, αλλά όσο ένα πρόσωπο, μια μάσκα η οποία ενσάρκωνε τους ίδιους τους θεούς, τους ήρωες, τους δαίμονες, καθώς και τις ανθρώπινες αδυναμίες. Κατά αντίστοιχο τρόπο αλλά ως πρόσωπο — μια μάσκα που ενσάρκωνε θεούς, ήρωες, δαίμονες, ανθρώπινες αδυναμίες. Αντίστοιχα, στη rock και metal, η σκηνή γίνεται χώρος μύησης: ο καλλιτέχνης μεταμορφώνεται, το κοινό συμμετέχει, και η μουσική αποκτά σώμα, μορφή και τελετουργική δύναμη.

Τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα μιας τέτοιας δράσης, ακόμη και δράματος παρουσιάζονται παρακάτω.

Alice Cooper – Το horror theatre της rock

Ο Alice Cooper υιοθέτησε εξαρχής μια διαφορετική περσόνα μέσω του ονόματος του. Ο ίδιος δεν τραγουδά απλά, αλλά παίζει ένα ρόλο. Από την αρχή της καριέρας του, από τους πρωτεργάτες του shock rock, κάθε του εμφάνιση είναι ένα σκοτεινό θέατρο τον τρόμου. Ο ίδιος έχει δηλώσει χαρακτηριστικά πως απλά ήθελε να δημιουργήσει «μια παράσταση που να σοκάρει και να μαγνητίζει». Και εδώ και δεκαετίες το κοινό του δεν το βλέπει απλά σαν ένα μουσικό, αλλά βλέπεις έναν χαρακτήρα που ζει και πεθαίνει επί της σκηνής.

 

Kiss – Μυθολογία και υπερθέαμα

Οι Kiss, στα χνάρια των σούπερ ηρώων των κόμικς, κατάφεραν να δημιουργήσουν μια μυθολογία χαρακτήρων, αλλά ακόμα και να γίνουν και κόμικς: The Demon, The Starchild, The Spaceman, The Catman. Με μάσκες, φλόγες, πυροτεχνήματα καθώς και θεατρικά σκηνικά, κάθε τους Live ήταν ένα υπερθέαμα, βγαλμένο από κάποιο κόμικς, αλλά μπορεί να χαρακτηριστική και αρχαία τελετή ή κάποιος σύγχρονο μιούζικαλ. Για αυτούς η σκηνή δεν αποτελεί τον χώρο για μουσική εκτέλεση, αλλά ήταν ένα σύμπαν σούπερ ηρώων μέσα στο οποίο το κοινό δεν παρακολουθεί απλά, αλλά συμμετέχει.

 

Rammstein – Πολιτικό και υπαρξιακό θέατρο

Οι Rammstein, ακολουθώντας το γερμανικό δράμα, κατάφεραν να μετατρέψουν τη σκηνή σε ένα πολιτικό αλλά και υπαρξιακό θέατρο. Η κάθε τους παράσταση εμπεριέχει φωτιές, μηχανισμούς, ολόκληρη σκηνοθεσία με μια πληθώρα συμβολισμών. Η κάθε τους εμφάνιση είναι μια δραματουργική πράξη, στα όρια του αρχαίου δράματος. Η θεματολογία τους, στην οποία εμπεριέχεται η έννοια της εξουσίας, η σεξουαλικότητα καθώς και βία, αλλά και η ταυτότητα του ατόμου, παρουσιάζει με σκηνική ακρίβεια παράσταση που θυμίζει τους μεγάλους Brecht και Artaud. Καμία κίνηση πάνω σε σκηνή δεν είναι τυχαία, αλλά όλα είναι σκηνοθετημένα για να καταφέρουν να προκαλέσουν στο κοινό μια συναισθηματική έκρηξη.

Μέσα από όλα αυτά τα παραδείγματα μπορούμε να συμπεράνουμε πως δεν είναι λίγες φορές που η σκηνή γίνεται ένα καθαρτήριο, όπως σε ένα αρχαίο δράμα. Εκεί όπου ο καλλιτέχνης και το κοινό καταφέρνουν να βιώσουν μαζί την ένταση, την έκρηξη και τέλος τη λύτρωση. Όλο αυτό δεν αποτελεί μια απλή συναυλία, αλλά μια μουσική τελετουργία και η λειτουργία αυτή είναι βαθιά θεατρική, καθώς δεν αφορά μόνο το τι ακούς ούτε τη βλέπεις, αλλά και το γεγονός πως το ζεις.

 

 

 

Ο χαρακτήρας ως προσωπείο

 

Ένα απαραίτητο συστατικό σε μια θεατρική παράσταση είναι και η μάσκα. Δεν είναι λίγες φορές, ειδικά στο θέατρο, η μάσκα περισσότερο φανερώνει παρά κρύβει. Ίσως ένα ερώτημα το οποίο δύσκολα μπορεί να απαντήσει κάποιος και ίσως δεν είναι και απαραίτητο είναι: τι κρύβει ακριβώς μια μάσκα και τι φανερώνει;

Στο θέατρο, το προσωπείο δεν είναι απλώς μια μάσκα, αλλά είναι ένα σύμβολο της μεταμόρφωσης, ένα εργαλείο της αποκάλυψης και πάνω από όλα ένα μέσο υπέρβασης εαυτού. Ένας ηθοποιός δεν παίζει τον εαυτό του, αλλά έναν ρόλο ο οποίος του επιτρέπει να εκφράσει βαθύτερα, κάτι συλλογικό. Και αυτό το συλλογικό μέσα στην rock & metal μουσική είναι οι φόβοι και οι προσδοκίες του κοινού. Γι αυτό και η σκηνική παρουσία στη μουσική αυτή έχει μεγάλη σημασία και πολλοί καλλιτέχνες επιλέγουν να εμφανίζονται, όχι ως οι ίδιοι, αλλά ως πρόσωπα-σύμβολα, θεατρικές περσόνες οι οποίες ενσαρκώνουν ιδέες, συναισθήματα και κοινωνικές συγκρούσεις, οι οποίες διέπουν και το κοινό τους.

Υπάρχουν αρκετά τέτοια παραδείγματα ήδη από την δεκαετία του 70, αλλά συνεχίζονται και ως σήμερα.

  David Bowie – Ziggy Stardust

Ο Bowie, ίσως ο πρώτος που υιοθέτησε ένα προσωπείο και δεν δημιούργησε απλώς ένα χαρακτήρα, αλλά μια ολόκληρη μυθολογία γύρω από αυτό. Ο Ziggy Stardust δεν ήταν απλώς άλλο ένα πρόσωπο, καθώς ήταν ένας εξωγήινος ροκ σταρ, αγγελιοφόρος της καταστροφής ο οποίος ήρθε στη γη για να σώσει τους ανθρώπους μέσα από τη μουσική. Και κατά κάποιον τρόπο σίγουρα έσωσε κάποιους ανθρώπους από τους δικούς του σκοτεινούς δαίμονες. Μέσα από αυτόν, ο Bowie εξερεύνησε την αποξένωση, την ταυτότητα, την εφήμερη φύση της δόξας. Ο Ziggy ήταν θεατρικό πρόσωπο, με κοστούμι, σκηνική παρουσία και εσωτερική πλοκή — και όταν «πέθανε» επί σκηνής, το κοινό βίωσε κάθαρση, ακριβώς όπως συμβαίνει στο αρχαίο ελληνικό δράμα.

 

Marilyn Manson – Μεταμοντέρνος Μεφιστοφελής

Ο Manson κατάφερε να ενσαρκώσει μια περσόνα η οποία συνδύαζε τον Μεφιστοφελή του Faust, τον Joker και τον Artaud. Με το κατάλληλο μακιγιάζ, τα παραμορφωμένα κοστούμια και την προκλητική σκηνική παρουσία του, που στην ουσία δεν ήταν μόνο σκηνική, κατάφερε να γίνει το σύμβολο της παρακμής, της αμφισβήτησης, της πιο σκοτεινής πλευράς του αμερικανικού ονείρου ή της αμερικανικής κουλτούρας. Το προσωπείο που υιοθέτησε δεν ήταν μια απλή αισθητική επιλογή, ήταν μια θεατρική πράξη αντίστασης καθώς και μια κραυγή ενάντια στην υποκρισία και τον καθωσπρεπισμό, στοιχεία που διέπουν ακόμα σήμερα την αμερικανική κοινωνία.

 

Ghost – Ο Papa Emeritus και η αντί-εκκλησία

Οι Ghost δημιούργησαν μια ολόκληρη “αντί-εκκλησία”, με τον Papa Emeritus ως αρχιερέα του σκοτεινού rock. Πέρα από το γεγονός πως ήταν μια έξυπνη εμπορική κίνηση, απευθυνόμενη σε ένα κοινό το οποίο ούτως ή άλλως δεν είχε καλές σχέσεις με εκκλησιαστικά ζητήματα, κατάφερε να δημιουργήσει και συνεχίζει να δημιουργεί μια ολόκληρη μυθολογία γύρω από το πρόσωπο του Papa Emeritus. Η περσόνα που έχει δημιουργηθεί από τον Tobias Forge, θυμίζει ένα θρησκευτικό θέατρο με πολλά στοιχεία από Brecht και λειτουργική τελετουργία. Κάθε αλλαγή του Πάπα σηματοδοτεί μια νέα εποχή και μια νέα θεατρική πράξη. Το συγκρότημα έχει αποδείξει πολλές φορές πάνω στη σκηνή τη θεατρικότητα του και το κοινό δεν βλέπει απλώς μια μπάντα να παίζει, αλλά συμμετέχει σε μια μυστηριακή τελετή, όπου η μουσική γίνεται το δόγμα και η σκηνή ο ναός.

Εύκολα μπορούμε να αντιληφθούμε, μέσα από τα παραπάνω παραδείγματα, πώς το προσωπείο στη rock και metal Δεν αποτελεί απλώς ένα μέσο εντυπωσιασμού. Λειτουργεί ως ένα εργαλείο αφήγησης, ως η πύλη προς το συλλογικό ασυνείδητο καθώς και ο καθρέφτης της εκάστοτε εποχής. Ακριβώς όπως στο θέατρο, έτσι και εδώ ο χαρακτήρας δεν κρύβει τον καλλιτέχνη, αλλά ουσιαστικά τον αποκαλύπτει. Μέσα σ αυτό το δράμα το κοινό αντί να βλέπει έναν άνθρωπο, βλέπει μια ιδέα η οποία ζωντανεύει επί της σκηνής.

Part II 

Part III

Jacek Henryk Maniakowski

David Bowie - Changes

Η φύση διαρκώς μεταβάλλεται, μετουσιώνεται και αλλάζει μορφή. Η μόνη σταθερά της είναι η ίδια η αλλαγή. Τα πάντα στην φύση, αν δε μπορούν να αλλάξουν είναι καταδικασμένα να πεθάνουν και συνήθως με αργό και επώδυνο τρόπο, απλά να σαπίσουν. Στην ροκ μουσική ο μεγαλύτερος ψυχολογικός εφιάλτης κάθε μουσικού είναι να γίνεις βαρετός από το κοινό του. Οι αλλαγές όμως, λίγες φορές είναι πετυχημένες και πάντα έχουν κάποιο κόστος, που μεταφράζεται σε κάποια μερίδα των οπαδών, που απαρνούνται την αλλαγή του καλλιτέχνη. Αλλά υπάρχει ένας μουσικός, που καμιά αλλαγή του, μουσική και εμφανησιακή, δεν ήταν ικανή να απογοητεύσει κανέναν φαν του. 
Δεν είναι τυχαίο, που ο David Bowie πήρε το παρωνύμιο χαμαιλέων της ροκ. Οι μουσικές, αλλά κυρίως οι εμφανισιακές του αλλαγές, γινόταν πρώτη είδηση σε μουσικά έντυπα. Ίσως, ο πιο ολοκληρωμένος μουσικός της ροκ, από την αρχή της μουσικής του σταδιοδρομίας έδωσε το στίγμα του και από νωρίς προϊδέασε το κοινό του γι αυτό που θα ακολουθούσε. Το τραγούδι του, το Changes, ήταν περισσότερο σαν μια προφητική προειδοποίηση, παρά σαν δήλωση. Ανοίγει το τέταρτο άλμπουμ του το Hunky Dory του 1971, στο οποίο αλλάζει μουσικό στιλ, γίνεται πιο προσιτός στο ευρύ κοινό. Αλλά και απαλλάσσεται οριστικά από την προσωπικότητα του Major Tom και υιοθετεί αυτήν του Ziggy Stardust. 
Το Changes επικεντρώνεται στην καταναγκαστική φύση της καλλιτεχνικής επανεφεύρεση και οι στίχοι "Strange fascination, fascinating me/Changes are taking the pace I'm going through" είναι διαφωτιστικοί. Γενικά,  όλο το λυρικό μέρος είναι ένα είδος μανιφέστου για την  χαμαιλεοντική προσωπικότητά του, αλλά και για τις συχνές αλλαγές στην μουσική έκφραση της δεκαετία του '70. Το άλμπουμ στο οποίο βρίσκεται το τραγούδι είναι και το ντεμπούτο του στην Β. Αμερική, αν και το σινγκλ "The Man Who Sold the World" κυκλοφόρησε εκεί δυο χρόνια πριν. 
Οι αλλαγές που γινόταν ήδη στην ζωή του καλλιτέχνη, αποτέλεσαν την πηγή έμπνευσης δια το τραγούδι. Ο Bowie το έγραψε όταν διένυε μια πολύ σημαντική  αλλαγή στην ζωή του. Η γυναίκα του , Angela, ήταν έγκυος στο πρώτο παιδί του ζευγαριού, τον Duncan. Ο ίδιος ήταν ευτυχής με το γεγονός αυτό, αλλά και τον νέο ρόλο που έπρεπε να αναλάβει. Όπως αναφέρει ο ίδιος ο δημιουργός του, οι στίχοι σχετίζονται με νεανικό κοινό και στην ανάγκη τους να αλλάξουν τον κόσμο φτύνοντας το κατεστημένο, χωρίς καμιά διάθεση για διαπραγμάτευση. 
Αρχικά το τραγούδι ξεκίνησε σαν παρωδία μουσικών κομματιών που παιζόταν σε  nightclub, κάτι σαν αυτοσχέδιο κομμάτι μια χρήσης. Ουσιαστικά είναι η πρώτη του προσπάθεια να παίξει πιάνο. Η προσέγγιση του αυτή του άνοιξε νέους ορίζοντες στην σύνθεση.  Το πιάνο που χρησιμοποιήθηκε στο τραγούδι είναι το περίφημο, 100 χρονών Bechstein,   παιγμένο όμως από τον  Rick Wakeman, αργότερα μέλος των Yes. Το τραύλισμα «Ch-Ch-Changes" στο ρεφρέν είναι εμπνευσμένο από το My Generation των The Who, αλλά αργότερο ο Elton John το αντέγραψε στο Bennie And The Jets. 

 Jacek Maniakowski

David Bowie - Μέρος 1ο

Ο David Robert Jones, ο χαμαιλέοντας της ροκ, ο Ziggy Stardust και πιο γνωστός σαν David Bowie. Γεννήθηκε 8 Ιανουαρίου του 1947 στο Brixton της Αγγλίας. Άλλαξε το όνομα σε David Bowie όταν ξεκίνησε να εμφανίζεται στην σκηνή, για να μην τον μπερδεύουν με τον ντράμερ των The Monkees που λεγόταν Davy Jones. Η δυσκολία του άρθρου δεν συνίσταται στην έλλειψη υλικού για αυτόν τον καλλιτέχνη, αλλά στο ότι, ό,τι και να γράψω θα είναι το λιγότερο ελλιπές  Ούτε ένα πολυσέλιδο βιβλίο δεν μπορεί να χωρέσει μια 47χρονη πορεία αυτού του τραγουδιστή, τραγουδοποιού, στιχουργού,ηθοποιού, μουσικού παραγωγού..... και μια σελίδα ακόμα χαρακτηρισμών. Η επιρροή του ήταν και είναι ακόμα καταλυτική σε αμέτρητους καλλιτέχνες.

Μια επιγραμματική αναφορά, όμως, αξίζει τον κόπο να γίνει με αφορμή την κυκλοφορία του νέου του άλμπουμ, την ημέρα των 66ων γενεθλίων του, μετά από δεκάχρονη απουσία από την δισκογραφία. Η μουσική του τραγουδιστή που έχει πουλήσει πάνω από 136 εκατομμύρια δίσκους ξεκινά το 1966, με την κυκλοφορία του ομώνυμου άλμπουμ του. Πιο πριν έπαιζε σε διάφορα rythm'n'blues σχήματα, μεταξύ των οποίων οι The Lower Third, παίζοντας σαξόφωνο και τραγουδώντας, χωρίς ιδιαίτερη ανταπόκριση. Η απόφασή του να ακολουθήσει σόλο πορεία, ήταν καθοριστική για την συνέχεια. Η πρώτη του κυκλοφορία παίρνει πολύ καλές κριτικές, αλλά το κοινό ακόμα δεν ανταποκρίνεται στις μουσικές προτάσεις του πρωτοπόρου καλλιτέχνη. Το 1969 κυκλοφορεί το Space Oddity ( κοσμική προσωπικότητα) και με το ομώνυμο τραγούδι του άλμπουμ μας δίνει την πρώτη γεύση για τα μελλούμενα του, αν και στην αρχή πάλι κανένας δεν δίνει δεκάρα για το, αργότερα, κλασικό ομώνυμο του δίσκου τραγούδι.

Η επόμενη δεκαετία ξεκινάει για τον Bowie με το The Man Who Sold the World (1970). Εγκαταλείπει της φολκ και ακουστικές φόρμες και συνεργάζεται με τον hard rock κιθαρίστα Mick Ronson, δημιουργώντας πλέον πιο σκληρό ήχο. Το πρωτόγνωρο όμως η εμφάνιση του, φοράει φούστα, ειδικά σχεδιασμένη γι αυτόν από το Michael Fish, γνωστό σχεδιαστή μόδας. Προβάλει έναν αντρόγυνο τύπο από το κόσμο του Ziggy Stardust. Με αυτό προσωνύμιο κυκλοφορεί και το The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars (1972), ένα concept άλμπουμ, που μιλάει για ένα εξωκοσμικό πρόσωπο, το οποίο γίνεται ροκ σταρ στον πλανήτη Γη. Ασπάζεται πλήρως τον ρόλο του Ziggy Stardust και εμφανίζεται με αυτό το όνομα παντού. Ένα χρόνο αργότερο εγκαταλείπει αυτό το πρόσωπο δηλώνοντας ότι σταματάει τις εμφανίσεις τους... αλλά σαν Ziggy Stardust και επιστρέφει στον David Bowie.

Η συνέχεια είναι άκρως παραγωγική, αν και ο καλλιτέχνης ακροβατεί ανάμεσα σε τρέλα και τον εθισμό του στην κοκαΐνη. Πέρα από πλούσια δισκογραφία, πρωταγωνιστεί και στην ταινία The Man Who Fell to Earth. Συνεχίζει να πρωτοπορεί μουσικά από concept άλμπουμ ( Diamond Dogs) άλμπουμ βασισμένο στο 1984 του George Orwell μέχρι και την περίφημη Βερολινέζικη Τριλογία, τρία άλμπουμ γραμμένα και ηχογραφημένα στο Βερολίνο και επηρεασμένα από την krautrock, γερμανική ροκ. Καθορίζει το απόλυτο στυλ του καλλιτέχνη, ειδικά με το πρώτο από τα τρία άλμπουμ, το Low. Στη δεύτερη πλευρά, που έχει μόνο ινστρουμένταλ συνθέσεις, δεσπόζει το Warszawa. Κομμάτι αυτό έδωσε το όνομα στους Warsaw , τους μετέπειτα Joy Division.

Jacek Maniakowski