Το φαινόμενο του ηχητικού σκουληκιού (earworm): Part II φαινόμενο Zeigarnik

 Το φαινόμενο Zeigarnik και τα ανολοκλήρωτα μουσικά μοτίβα

Η μουσική είναι η καλύτερη αποτύπωση της ανθρώπινης καθημερινότητας, ακόμα και της ζωής ολόκληρης. Μέσα στα μοτίβα της αναδεικνύονται και τα μοτίβα της ζωής που ακολουθούμε, τις περισσότερες φορές χωρίς να το συνειδητοποιούμε. Έτσι τα χρωματίζουμε με μαγεία, μπόλικο συναίσθημα και μερικές φορές με μεταφυσικές πινελιές. Αλλά, στην ουσία τα περισσότερα είναι απλά η λειτουργία εγκεφάλου που προσπαθεί να βρει τις ρυθμίσεις του, αλλά ας μην αποκλείουμε και μερικές σταγόνες μαγείας, έτσι για την ομορφιά του άγνωστου.

Ένα αρκετά ενδιαφέρον σημείο το οποίο αξίζει αναφοράς και μπορεί να εξηγήσει καλύτερα τα earworms είναι το λεγόμενο Zeigarnik effect. Σύμφωνα λοιπόν, με το φαινόμενο αυτό οι άνθρωποι τείνουν να θυμόνται πιο έντονα ανολοκλήρωτες ή τις διακεκομμένες εμπειρίες σε σχέση με αυτές που έχουν ολοκληρωθεί ομαλά. Κάτι που θυμίζει και ερωτικές σχέσεις, οι οποίες έχουν μείνει σε μια μισοτελειωμένη κατάσταση και επανέρχονται τακτικά στο μυαλό μας. Η ψυχολογία όμως έχει μια ερμηνεία για αυτή την τάση ως μια μορφή γνωστικής εκκρεμότητας, δηλαδή ο εγκέφαλος κρατάει ένα έργο κάτι το οποίο δεν έχει κλείσει αναζητώντας συνεχώς μια επίλυση ή συνέχεια.

Στη μουσική, αυτό μεταφράζεται πολύ πιο εύκολα. Ένα riff ή ένα μουσικό μοτίβο Το οποίο δεν καταλήγει πλήρως και σταματάει απότομα η αφήνει μια αίσθηση έντασης, δημιουργεί στον κάθε ακροατή μια εσωτερικευμένη ανάγκη για ολοκλήρωση. Ο εγκέφαλος, στην προσπάθειά του να κλείσει αυτό τον κύκλο, επαναλαμβάνει μια φράση νοητικά. Κατ αυτόν τον τρόπο, το earworm Δεν είναι απλά μια τυχαία επανάληψη, αλλά μια προσπάθεια της μνήμης μαζί με την προσοχή να ολοκληρώσουν κάτι που για τον εγκέφαλο έμεινε ανοιχτό.

Στη μουσική rock και metal αυτός ο μηχανισμός είμαι ιδιαίτερα εμφανής, καθώς τα περισσότερα riffs βασίζονται σε ένταση και την αποφόρτωση (tension and release). Πολλά heavy και prog μοτίβα βασίζονται πάνω σε επαναλαμβανόμενες μουσικές φράσεις οι οποίες δεν έχουν αρμονικό κλείσιμο, αλλά στην ουσία αφήνουν μια συνεχή προσμονή. Το αποτέλεσμα είναι πως ένα riff δεν έχει πραγματική κατάληξη μας στο κομμάτι, αλλά συνεχίζει να υπάρχει σαν μια ψυχική ήχο ή σαν ένα φάντασμα το οποίο γυρνάει στο μυαλό του ακροατή, ακριβώς σαν ένα μεθυσμένο σκουλήκι.

Κατά συνέπεια, μπορούμε να πούμε πως τα επίμονα metal riffs δεν είναι μόνο ένα αποτέλεσμα μιας επανάληψης, αλλά και το αποτέλεσμα αυτής της γνωστικής οι νοητικής αισθήσεις του ανολοκλήρωτου. Το earworm Λειτουργεί σαν μια εσωτερική προσπάθεια του εγκεφάλου να δώσει μια λογική συνέχεια και ένα νόημα σε ένα μοτίβο που δεν έκλεισε ποτέ απόλυτα. Άρα εδώ μπορούμε να συμπεράνουμε, πώς η μουσική έχει άμεση σχέση με τη ζωή, ως μέρος της ή απλά καταγραφέας της, καθώς αυτό συμβαίνει σε πολλά πράγματα της καθημερινότητάς μας τα οποία δεν έχουν σχέση με μουσική.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι :

Tool – “Schism”: το επαναλαμβανόμενο μπάσο/κιθαριστικό μοτίβο δημιουργεί συνεχή προσμονή χωρίς πλήρη “λύση”.

Tool – “Lateralus”: κυκλικές μουσικές φράσεις που επιστρέφουν με παραλλαγές, αφήνοντας την αίσθηση του ανολοκλήρωτου.

Iron Maiden – “The Trooper”: το galloping riff επαναλαμβάνεται με ένταση που κρατά τον ακροατή σε συνεχή εγρήγορση.

Black Sabbath – “Iron Man”: αργό, βαρύ riff που μοιάζει να “αιωρείται” χωρίς αρμονική ξεκούραση και ποτέ … δεν προσγειώνεται.

Black Sabbath – “Paranoid”: σύντομο riff που διακόπτεται και επιστρέφει εμμονικά, σαν ανοιχτός κύκλος, σα μια μέλισσα στο κεφάλι.

Metallica – “Enter Sandman”: το κύριο riff λειτουργεί ως ημιτελής φράση που απαιτεί μια σχεδόν αυτιστική επανάληψη.

Metallica – “Sad But True”: riff βασισμένο σε tension-release που κολλάει λόγω του βαριού παλμού του.

Dream Theater – “Pull Me Under”: επαναλαμβανόμενα prog μοτίβα που δεν κλείνουν απλά, αλλά μεταβάλλονται διαρκώς, σαν μια διαρκής μουσική σπείρα.

Pink Floyd – “Money”: το χαρακτηριστικό ρυθμικό μοτίβο (7/4) δημιουργεί “γνωστική εκκρεμότητα” λόγω ασυνήθιστου μέτρου και ποτέ δεν … φτάνει, όπως και το χρήμα άλλωστε.

Deep Purple – “Smoke on the Water”: riff-σύνθημα που είναι τόσο απλό και ανοικτό που ο εγκέφαλος το αναπαράγει αυτόματα. Ίσως το πρώτο εγκεφαλικό σκουλήκι κάθε μεταλλά.

Σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι τυχαίο ότι πολλά riffs της heavy και prog μουσικής αποκτούν τόσο επίμονη παρουσία στη μνήμη. Για παράδειγμα, το κυκλικό μοτίβο του “Schism” των Tool ή τα επαναλαμβανόμενα θέματα του “Lateralus” δημιουργούν μια αίσθηση συνεχούς προσμονής, σαν η μουσική φράση να μην ολοκληρώνεται ποτέ πλήρως.

Αντίστοιχα, κλασικά heavy riffs όπως το “Iron Man” ή το “Paranoid” των Black Sabbath βασίζονται σε ένταση και επανάληψη χωρίς αρμονική “ξεκούραση”, αφήνοντας στον ακροατή μια γνωστική εκκρεμότητα που ο εγκέφαλος προσπαθεί να κλείσει μέσω της νοητικής επανάληψης.

Ακόμη και στο κλασικό rock, μοτίβα όπως το χαρακτηριστικό ρυθμικό σχήμα του “Money” των Pink Floyd ή το riff-σύμβολο του “Smoke on the Water” των Deep Purple λειτουργούν σαν ανοικτοί κύκλοι, οι οποίοι παραμένουν ενεργοί στη μνήμη και επιστρέφουν ακούσια ως earworms.

 

Άλλα είδη και η διαφορετική λειτουργία των earworms

 

Σε είδη όπως η pop, το earworm είναι πολλές φορές αποτέλεσμα μιας πολύ απλής, σχεδόν παιδικής μελωδίας συνοδευόμενο πάντα από μια εμπορική επανάληψη. Στην extreme metal ή τη noise μουσική, αντίθετα, τα earworms είναι πολύ πιο σπάνια ή να παίρνουμε μια μορφή ρυθμικών patterns αντί μελωδιών όπως αναφέρει ο Berger, το 1999. Άρα μπορούμε να πούμε με σιγουριά πώς αυτή η κολλητικότητα δεν αποτελεί θέμα ενός είδος, αλλά ένα θέμα δομής, τακτικής ακρόασης καθώς και προσωπικής εμπειρίας.

Η μουσική, όπως έχουμε αναφέρει σε αρκετά άρθρα, έχει μια βαθιά σύνδεση με το συναίσθημα. Ένα τραγούδι μπορεί να κολλάει στα αυτιά ή να παίρνει τη μορφή ενός νοητικού σκουληκιού όχι επειδή είναι απλώς πιασάρικο, αλλά είναι συναισθηματικά φορτισμένο είτε αυτό προέρχεται από το ίδιο τραγούδι είτε από τις εμπειρίες που έχουμε που σχετίζονται μ αυτό. Ένα riff των Iron Maiden ή των Tool έχει τη δυνατότητα να λειτουργήσει ως ένα ψυχικό αποτύπωμα, κάτι που πάντα επιστρέφει όχι μόνο ως μια μουσική φράση, αλλά ως ένα σημαντικό μέρος μιας προσωπικής μνήμης, κάτι που αναφέρεται και στη μελέτη των Floridou & Müllensiefen το 2022.

Στη metal μουσική, το riff δεν είναι απλώς συνοδεία, είναι αυτό που ορίζει την ταυτότητα ενός τραγουδιού του είδους. Στην περίπτωση αυτή το riff λειτουργεί όπως το hook στην pop, δηλαδή ως ένα στοιχείο το οποίο το αναγνωρίζεις αμέσως και αναμένεις απλά να επιστρέψεις κατά τη διάρκεια ενός τραγουδιού ξανά και ξανά. Και όπως αναφέρει ο Hudson, στη μελέτη του το 2021, η μέταλ μουσική οργανώνεται και δημιουργείται γύρω από τα riff-cycles, δημιουργώντας με τον τρόπο αυτό μια σχεδόν τελετουργική εμπειρία ως βασικό αίτιο της ακρόασης.

Στο rock και στο metal, είναι αρκετά τα τραγούδια τα οποία λειτουργούν σαν κάποια τελετουργικά μοτίβα κατά τη διάρκεια μιας συναυλίας. Άλλωστε, όπως έχουμε αναφερθεί σε κάποιο άλλο άρθρο (ΕΔΩ), μια συναυλία αποτελεί από μόνη της μια τελετουργική συνάντηση. Τα stadium chants μαζί με τις ρυθμικές επαναλήψεις έχουν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν την κοινή μνήμη. Το riff ή το hook δεν είναι κάτι που αφορά μόνο τον ακροατή, αλλά λειτουργεί ως ένα κοινό βίωμα. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του “We Will Rock You” των Queen, ενώ στο metal riffs όπως το “Fear of the Dark” αποκτούν ζωή μέσα από το πλήθος.

 

Το φαινόμενο του earworm και του cure tune

Πώς όμως μπορούμε να ξεκολλήσουμε ένα μουσικό κομμάτι από τον εγκέφαλό μας. Και σε αυτό το κομμάτι επιστήμη έχει την απάντησή της. Όπως έχουμε προαναφέρει το φαινόμενο του earworm (ή involuntary musical imagery) αναφέρεται σε μια εκούσια επανάληψη ενός μουσικού αποσπάσματος μέσα στο μυαλό μας χωρίς καν να υπάρχει κάποιο εξωτερικό ερέθισμα. Αν και αυτό μπορεί να θεωρηθεί κάπως ενοχλητικό ουσιαστικά, πρόκειται έναν πολύ φυσιολογικό μηχανισμό της μνήμης και της προσοχής

Το βασικό εύρημα είναι, όπως θα μπορούσαν να καταλάβουν και οι περισσότεροι, πως κάθε προσπάθεια της καταστολής του τραγουδιού, για παράδειγμα «μην το σκέφτεσαι» 50€, συνήθως έχει ακριβώς το αντίθετο αποτέλεσμα. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας του φαινομένου της ironic mental control, δηλαδή όταν προσπαθούμε να αποφύγουμε μια σκέψη, το μυαλό μας την παρακολουθεί συνεχώς για να ελέγξει αν την αποφεύγουμε κάτι που έχει σαν αποτέλεσμα να την ενισχύει ακόμα περισσότερο. Σίγουρα περισσότεροι μας το έχουμε πάθει με κάποιον ανεκπλήρωτο έρωτα.

Ωστόσο οι έρευνες έχουν ανακάλυψη 3 βασικά τρικ ώστε να φύγει κάποιο κομμάτι από το κεφάλι μας:

1.     η ακρόαση ολόκληρου τραγουδιού: άκρως τραγουδιού από την αρχή μέχρι το τέλος συνήθως έχει σαν αποτέλεσμα να βοηθήσει, διότι εγκέφαλος τείνει να κολλάει σε ημιτελή μοτίβα, όπως είδαμε παραπάνω στο άρθρο. Ολοκληρώνοντας ένα μουσικό κομμάτι, ουσιαστικά νοητικά κλείνουμε τον κύκλο μειώνοντας ταυτόχρονα την ανάγκη για επανάληψη. Σαν να γοητευόμαστε προς στιγμήν από έναν άνθρωπο, αλλά γνωρίζοντας τον μάλλον απογοητευόμαστε.

2.     Η απασχόληση της μνήμης με κάποια εργασία: κάποιες δραστηριότητες που χρειάζονται αρκετή συγκέντρωση, όπως είναι για παράδειγμα οι μαθηματικοί υπολογισμοί, παζλ, ανάγνωση κάποιου απαιτητικού κειμένου, μπορούν να μειώσουν την ένταση που έχει ένα earworm, εξαιτίας του γεγονότος πώς η μνήμη μιας εργασίας έχει περιορισμένη χωρητικότητα και όταν δεσμεύεται μια άλλη πληροφορία απλά δεν χωράει μέσα η μουσική αναπαραγωγή.

3.      Χρήση ενός “cure tune”: Το cure tune είναι ένα άλλο τραγούδι, το οποίο συνήθως είναι λιγότερο επαναλαμβανόμενο, έχει πιο ουδέτερη συναισθηματική προσέγγιση και βασικά έχει αρχή και τέλος. Το νέο τραγούδι είναι αυτό το οποίο μπορεί να αντικαταστήσει το εγκεφαλικό σκουλήκι χωρίς να δημιουργήσει έναν νέο, ουσιαστικά λειτουργώντας ως ένα νοητικό αντίδοτο σε αντίθεση με κάποιο άλλο κομμάτι που θα ήτανε το ίδιο κολλητικό, το cure tune δεν εγκλωβίζει την προσοχή.

 

Καταλήγοντας, μπορούμε να πούμε πως το φαινόμενο αυτό δεν περιορίζεται μόνο στη metal μουσική, άλλος στο κλασικό ροκ για παράδειγμα, τα earworms έχουν συχνά πιο μελωδικό χαρακτήρα. Οι Queen έχουν χτίσει τραγούδια γύρω από επαναλαμβανόμενα hooks (“Radio Ga Ga”, “We Will Rock You”). Οι Pink Floyd δείχνουν μια πιο υπνωτική πλευρά του earworm, με μοτίβα που δημιουργούν ψυχολογική εμμονή (“Money”, “Another Brick in the Wall”).

 Jacek Henryk Maniakowski

Part I 

Πηγές:

Beaman, C. P., & Williams, T. I. (2010). Earworms (“stuck song syndrome”).

Berger, H. M. (1999). Death metal tonality and the act of listening. Popular Music.

Hudson, S. S. (2021). Compound AABA Form and Style Distinction in Heavy Metal. Music Theory Online.

Jakubowski, K., et al. (2017). Dissecting an earworm. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts.

Liikkanen, L. A., & Jakubowski, K. (2020). Involuntary musical imagery review. Psychonomic Bulletin & Review.

Floridou, G., & Müllensiefen, D. (2022). INMI repetition. Music Perception.