Η επιτυχία στην μουσική βιομηχανία Part II

 

Η αρχιτεκτονική είναι μία επιστήμη η οποία έχει στηρίξει το κάθε πολιτισμό, αλλά ουσιαστικά το ορίζει κιόλας, εξαιτίας του γεγονότος πως οι δημιουργίες της μένουν στο χρόνο. Η πρόσβαση στα υλικά στα αρχαία χρόνια δεν ήταν τόσο εύκολη, έτσι οι αρχιτέκτονες προσπάθησα να σχεδιάσουν κάτι που θα μείνει στην ιστορία με βάση τα υπάρχοντα υλικά. Κάτι το οποίο είναι σωστά δομημένο, ακόμα και αν το υλικό δεν είναι το καλύτερο, καταφέρνει να κρατηθεί στο χρόνο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι παλιές γέφυρες που κατάφεραν να αντέξουν σεισμους, στηριζόμενες ουσιαστικά σε μία βασική πέτρα. Κάπως έτσι λειτουργεί και η βιομηχανία της μουσικής, μικρά σημεία χτίζουνε κάτι που θα μείνει στο χρόνο. Και τα στοιχεία αυτά βέβαια αποτελούνται από νότες, αλλά και πράγματα που φαίνονται ασήμαντα σε έναν μουσικό.

 

Υποκουλτούρα, Κοινότητα Φαν & Υποπολιτισμικό Κεφάλαιο

 

Μπορεί ακόμα και η ροκ και η metal μουσική να αποτελούν προϊόντα, αλλά αυτά δεν καταναλώνονται απλά παθητικά. Κυρίως στη metal δημιουργούνται κοινότητες και αυτές ακολουθούν κάποια μοτίβα συμπεριφοράς τα οποία έχουν να κάνουν με τις αγαπημένες τους μπάντες. Η Thornton το 1995, επεκτείνοντας τη θεωρία του Bourdieu, εισάγει την έννοια του υποπολιτισμικού κεφαλαίου, δηλαδή έχει να κάνει με τη γνώση των κωδικών εντός μιας κοινότητας, τη συμμετοχή σε σκηνικά δίκτυα, η συλλογή των δίσκων, καθώς και την παρακολούθησε των συναυλιών και πολλές φορές συμμετοχή σε forums/zines. Όλα αυτά είναι μορφές του πολιτισμικού νομίσματος οι οποίες έχουν τη δυνατότητα να καθορίσουν ακόμα και την ιεραρχία μέσα σε μία τέτοια κοινότητα.

 

Οι Kahn-Harris (2007) και Jenkins (1992) αναδεικνύουν το γεγονός πως οι οπαδοί των συγκροτημάτων δεν είναι απλοί καταναλωτές, αλλά είναι οι ίδιοι οι οποίοι χτίζουν το νόημα, δηλαδή δημιουργούν το περιερχόμενο, οργανώνουν το fun clubs, προωθούν το υλικό μιας μπάντας από στόμα σε στόμα και γενικά λειτουργούν ως πρεσβευτές ή αντιπρόσωποι ενός συγκροτήματος. Σε κάποιες συγκεκριμένες metal σκηνές, στις οποίες η εμπορική προβολή είναι συχνά πολύ περιορισμένη, η οργανική ανάπτυξη μέσω τέτοιων δικτύων που αποτελούνται από τους οπαδούς, είναι ο μόνος δρόμος για τη βιωσιμότητα της μπάντας. Γενικά μία μπάντα η οποία επενδύει στην αλληλεπίδραση, στην προσβασιμότητα καθώς και στην αναγνώριση της κοινότητας της, ουσιαστικά χτίζει ένα κοινωνικό κεφάλαιο που μπορεί να μετατραπεί σε μία μακροπρόθεσμη επιτυχία.

Υπάρχουν πολλά χαρακτηριστικά παράδειγματα συγκροτημάτων τα οποία στηρίζονται στην συμμετοχή του κοινού. Το πρώτο μεγάλο όνομα είναι οι Iron Maiden, οι οποίοι διατηρούν δεκαετίες τι είναι επιτυχία τους μέσα από ένα παγκόσμιο δίκτυο δικτύων fanzines και επίσημων fan clubs πως στην ουσία λειτουργούν ως ένας ανεξάρτητος μηχανισμός προώθησης. Ένα άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι δικοί μας Rotting Christ μετέτρεψαν  το underground tape-trading και το word-of-mouth σε ένα κεφάλαιο που τους εξασφαλίζει πιστό κοινό χωρίς mainstream έκθεση. Οι Γάλλοι Gojira διαρκώς εμπνέουν τους οπαδούς τους για να γίνουν πρεσβευτές ενός οικολογικού και φιλοσοφικού μηνύματος, μέσα από την οργάνωση καμπάνιας  και ουσιαστικά από underground progressive metal με πολύ περιορισμένο κοινό, αλλά πιστό, ουσιαστικά οδηγήθηκαν στο να παίξουν σε έναρξη Ολυμπιάδας και να γίνουν το πρώτο metal συγκρότημα που συμμετείχε σε τέτοια είδους εκδήλωση. Οι Sleep Token από την άλλη σκόπιμα τροφοδότησαν μία απόκρυφη αφήγηση οδηγώντας στους οπαδούς της μπάντας σε ένα είδος αρχαιολόγους του δικού τους μύθου και παράλληλα δημιουργώντας δημοφιλής θεωρίες και ερμηνείες που ουσιαστικά διαφημίζουν και το συγκρότημα. Ενώ οι Amon Amarth χρησιμοποίησαν τον μύθο των Βίκινγκς καλώντας τους οπαδούς τους να συμμετέχουν στη συλλογική αυτή ταυτότητα και παράλληλα δημιούργησαν ένα φανατικό κοινό.

 

Τεχνολογία, Streaming & Αλγοριθμική Ορατότητα

 

Η τεχνολογία άλλαξε τα δεδομένα και στη μουσική, όχι μόνο ως δημιουργία αλλά και στην προώθηση της. Η μετάβαση από την φυσική πώληση στην ψηφιακή και στα ψηφιακά streams άλλαξε σε μεγάλο βαθμό τους μηχανισμούς που μπορούν να γνωστοποιήσουν ένα συγκρότημα για έναν καλλιτέχνη. Στις μέρες μας η ορατότητα μιας μπάντας, δηλαδή ο βαθμός κατά τον οποίο μπορεί ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων να ακούσει και να την δει, καθορίζεται πλέον από τους αλγόριθμους που έχουν διάφορες πλατφόρμες προβολής, όπως είναι Spotify, YouTube, TikTok, από τις playlists, αλλά και μηχανισμούς viral διάδοσης. Ο Wikström το 2020 και ο Morris  λίγο νωρίτερα, το 2015, ήδη το έχουν παρατηρήσει και αναφέρουν πως η ψηφιακή μουσική οικονομία δεν έχει έναν ουδέτερο χαρακτήρα και ευνοεί συγκεκριμένα μοτίβα κατανάλωσης, όπως είναι η μικρή διάρκεια, η άμεση προσοχή που δείχνει το βίντεο ή ο ήχος, καθώς και την τακτική επανάληψη, δημιουργώντας παράλληλα μορφές ανισότητας στην προβολή της μουσικής.

Στη rock και metal μουσική τα μουσικά κομμάτια έχουν μεγαλύτερη διάρκεια, άρα γίνονται λιγότερα φιλικά προς τους αλγόριθμους. Η στρατηγική τοποθέτηση σε niche playlists, η συνεργασία με influencers του είδους, η δημιουργία οπτικού περιεχομένου (lyric videos, live sessions, behind-the-scenes) και η εκμετάλλευση του YouTube ως δευτερεύουσας πλατφόρμας ανακάλυψης έχουν γίνει απαραίτητα εργαλεία. Αν και υπάρχει μία λανθασμένη άποψη προς η τεχνολογία μειώνει την ποιότητα, αυτό στην ουσία δεν ισχύει καθώς δεν την αντικαθιστά, απλά λειτουργεί ως διαφορετικός πολλαπλασιαστής ή ένα ακόμα φίλτρο για την ορατότητα ενός καλλιτέχνη. Σίγουρα στο παρελθόν, όπου υπήρχε φυσική πώληση, λειτουργούσαν πάλι τέτοιοι μηχανισμοί απλά με διαφορετικό τρόπο. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα πλέον, στα οποία νέες χρησιμοποιούν μικρά βιντεράκια στις πλατφόρμες, κάτι που τραβάει εύκολα το βλέμμα και την προσοχή νέου ακροατή και ίσως υποψήφιο οπαδού της μπάντας.

 

Συγκυρία, Πολιτισμικό Πλαίσιο & ο Ρόλος της Τύχης

 

Οι Peterson & Berger το 1975 και ο Frith το 1987 ασχολήθηκαν και ανέλυσαν την έννοια της πολιτιστικής παραγωγής και συμπέραναν πως η επιτυχία έχει να κάνει με πολιτισμικούς ιστορικούς σταθμούς, όπως είναι για παράδειγμα οι κοινωνικές αναταραχές, οι αλλαγές στην κουλτούρα των νέων, κένα που έχουν δημιουργηθεί στην αγορά, καθώς και κάποιες χρήσεις ενός τραγουδιού, όπως είναι η χρήση σε ταινία ή παιχνίδια και δημοφιλή video. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν μπορούμε να μιλάμε για κάποια τυφλή σύμπτωση, αλλά για την ικανότητα μιας μπάντας ή ενός καλλιτέχνη ή του επιτελείου να μπορέσεις να γνωρίσει και να αξιοποιήσει μία πολιτισμική ευκαιρία όταν αυτή εμφανίζεται.

Στη metal μουσική υπάρχουν αρκετά τέτοια παραδείγματα, αλλά τα πιο χαρακτηριστικά είναι άνοδος του groove metal στα τέλη της δεκαετίας του ‘80, αλλά επίσης αναβίωση του traditional heavy metal τη δεκαετία του 2010, κάτι που δεν είχε να κάνει με μουσικές καινοτομίες αλλά σε μία γενική πολιτισμική κόπωση από τα προηγούμενα trends, επίσης αλλαγές στα μέσα παραγωγής καθώς και στην συλλογική νοσταλγία ή ακόμα αναζήτηση πιο βαριάς μουσικής σε περιόδους κοινωνικής αβεβαιότητας. Η επιτυχία λοιπόν, έχει να κάνει με την σωστή στιγμή, το timing, καθώς και την πολιτισμική συντονιστικότητα, όπως το ονόμασαν οι ακαδημαϊκές πηγές, ή αλλιώς cultural resonance.

Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι δυο «βρετανικές εισβολές» στην αμερικάνικη μουσική αγορά, η μία στη δεκαετία του 60 και και η επόμενη 2 δεκαετίες μετά, που είχαν ακριβώς το σωστό timing και έκανα κάθε βρετανική μπάντα να κάνει τρελές πωλήσεις στην άλλη μεριά του Ατλαντικού. Επίσης κάποιες μπάντες έχουν ταυτιστεί με τον πόλεμο του Βιετνάμ και με τους στρατιώτες που γυρνούσαν από τον πόλεμο να τις καθιερώνουν και στην αμερικάνικη αγορά και όχι μόνο στα στρατόπεδα το αμερικάνικου στρατού.

Ουσιαστικά, ξύσαμε λίγο την επιφάνεια και απλά είδαμε μερικούς παράγοντες που μπορούν να καθορίσουν την επιτυχία ή μη μιας ροκ ή μιας metal μπάντας. Και σίγουρα δεν είναι μόνο αυτά πού την καθορίζουν, αλλά υπάρχουν πολλά σημεία ακόμα αν υποθέσουμε πως η μπάντα έχει ήδη τη μουσική αρτιότητα. Σίγουρα η επιτυχία μιας μπάντας ή ενός καλλιτέχνη δεν είναι μονοδιάστατο φαινόμενο και ως θεμέλιο πρέπει να θεωρηθεί η ποιότητα, αλλά η άνοδος, εδραίωση, αλλά ακόμα και η μακροζωία ενός συγκροτήματος καθορίζονται από ένα πλήθος αλληλοεπικαλυπτόμενων παραγόντων, όπως για παράδειγμα τα βιομηχανικά δίκτυα και gatekeepers, στρατηγικό μάρκετινγκ και κατασκευή αυθεντικότητας, ενεργές κοινότητες φαν και υποπολιτισμικό κεφάλαιο, αλγοριθμική ορατότητα και ψηφιακή προσαρμογή, καθώς και πολιτισμική συγκυρία και πάντα λίγη τύχη να είναι υπολογίσιμη.

Η κατανόηση των μηχανισμών αυτών δεν μειώνει την τέχνη ούτε την υποβαθμίζει, αλλά αντίθετα μπορεί και εύκολα να αναγνωρίσουμε το γεγονός πως η μουσική δε ζει στο κενό, αν και πολλές φορές είναι ένας ανεξάρτητος οργανισμός. Η μουσική που ακούμε σήμερα ζει μέσα στα συστήματα που ζούμε κι εμείς, μέσα στις ίδιες κοινότητες και ακολουθεί τις ίδιες ιστορικές στιγμές. Και για αυτό το λόγο ακριβώς οι επιτυχίες στη ροκ και στη metal μουσική είναι συγχρόνως καλλιτεχνική, κοινωνική και η βιομηχανική πράξη.

Jacek Henryk Maniakowski

Part I 

Πηγές: 

1. Anderton, C., Dubber, A., & James, M. (2011). Understanding the Music Industry. SAGE Publications. 

2. Frith, S. (1987). "Towards an Aesthetic of Popular Music". Στο Music and Society: The Politics of Composition, Performance and Reception (επιμ. R. Leppert & S. McClary). Cambridge University Press. 

3. Hesmondhalgh, D. (2019). The Cultural Industries (4η έκδ.). SAGE Publications. 

4. Hirsch, P. M. (1972). "Processing Fads and Fashions: An Organization-Set Analysis of Cultural Industry Systems". American Journal of Sociology, 77(4), 639–659. 

5. Jenkins, H. (1992). Textual Poachers: Television Fans and Participatory Culture. Routledge. 

6. Kahn-Harris, K. (2007). Extreme Metal: Music and Culture on the Edge. Berg Publishers. 

7. Moore, A. F. (2002). "Authenticity as Authentication". Popular Music, 21(2), 209–223. 

8. Morris, J. W. (2015). Selling Digital Music, Formatting Culture. University of California Press. 

9. Peterson, R. A., & Berger, D. G. (1975). "Cycles in Symbolic Production: The Case of Popular Music". American Sociological Review, 40(2), 158–173. 

10. Thornton, S. (1995). Club Cultures: Music, Media and Subcultural Capital. Polity Press. 

11. Weinstein, D. (2013). Heavy Metal: The Music and Its Culture (αναθεωρημένη έκδ.). Da Capo Press. 

12. Wikström, P. (2020). The Music Industry: Music in the Cloud (3η έκδ.). Polity Press. 

Η επιτυχία στην μουσική βιομηχανία Part I

 

Είναι σχεδόν επιβεβαιωμένο ως οι πρωτοπόροι σε οποιοδήποτε τομέα σπάνια δοξάζονται συνήθως στη δόξα παίρνει ο αμέσως επόμενος ή ο άνθρωπος που κατάφερε να αναδείξει την πρωτοπορία, που δεν άνηκε πάντα στον ίδιο. Η δόξα ή αναγνώριση, η επιτυχία και η ανάδειξη είναι φαινόμενα που δεν έχουν να κάνουν με την ικανότητα, το ταλέντο και τη γνώση ενός αντικειμένου. Η μουσική, ένα κομμάτι της ζωής και της ανθρώπινης δραστηριότητας, επηρεάζεται από τους ίδιους κανόνες. Όσοι ασχολούνται με μουσική είτε ως ακροατές είτε ως μουσικοί είτε ακόμα ως άνθρωποι που είναι μέσα στην μουσική show bizz, γνωρίζουν πολύ καλά ότι δεν είναι το καλύτερο συγκρότημα ή ο καλύτερος καλλιτέχνης αυτός που γνωρίζει τη μεγάλη επιτυχία, αλλά αυτός που βρισκόταν τη σωστή στιγμή, στο σωστό σημείο και με τη σωστή ιδέα.

Στην πλειοψηφία ο κόσμος έχει την εντύπωση πως ο στόχος της ροκ και της metal μουσικής είναι η δόξα και η καταξίωση, αλλά ελάχιστοι γνωρίζουν πως ουσιαστικά ο σκοπός είναι η απλή επιβίωση. Και όντως σε αυτό το κομμάτι ένα μικρό μόνο ποσοστό, μάλλον μονοψήφιο, καταφέρνει απλά να επιβιώσει ώστε να συντηρείται από τη μουσική. Η ικανότητα και το ταλέντο ενός μουσικό καθώς και η μουσική γνώση είναι όντως απαραίτητα, αλλά δεν αποτελούν καμία εγγύηση επιτυχίας. Η ιστορία τις ροκ και της metal μουσικής σφήζει από παραδείγματα εξαιρετικών συγκροτημάτων τα οποία ποτέ δεν γνώρισαν τη δόξα και πάντα έμειναν στο περιθώριο. Εν αντιθέσει, κάποιες μπάντες με πολύ μέτρια τεχνική και  μουσική επάρκεια κατάφερε να γίνουν παγκόσμια φαινόμενα. Και έτσι εύκολα μπορούμε να καταλάβουμε πως η διαφορά δεν βρίσκεται στο στούντιο ή στη σκηνή, αλλά σε ένα πιο πολύπλοκο σύστημα βιομηχανικών, κοινωνικών, τεχνολογικών καθώς ακόμα και πολιτισμικών παραγόντων οι οποίοι αλληλεπιδρούν και διαμορφώνουν την εικόνα ενός καλλιτέχνη μίας μπάντας, την εμπορική επιτυχία και την μακροζωία ενός μουσικού σχήματος.

 

Βιομηχανικά Δίκτυα & Πύλες Εισόδου (Gatekeeping)

 

Στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και γενικά της εύκολης πρόσβαση στην πληροφορία, ένας καλλιτέχνης ή ενα συγκρότημα μπορεί να ακολουθήσει ένα μοναχικό δρόμο και να γίνει γνωστός μέσω από αυτά. Άρα στη συνέχεια τα πράγματα δεν είναι ακριβώς όπως το φανταζόταν ένας φιλόδοξος καλλιτέχνης. Εκεί χρειάζεσαι πλέον να μπεις μέσα στη μουσική βιομηχανία και προφανώς τα δημιουργήματά του κάθε μουσικού γίνονται πλέον προϊόντα. Η μουσική βιομηχανία, από τότε που ανακάλυψε πως μπορεί να βγάλει υπερκέρδη από την τέχνη της μουσικής, όσο ένα σύστημα «πυλών» (gatekeeping), μέσα στο οποίο η συγκεκριμένη επαγγελματική κόμβοι ελέγχουν την ροή της δημιουργίας προς το κοινό. Κάτι στο οποίο είχε αναφερθεί ήδη το 1972 ο Hirsch και συγκεκριμένα αναφέρει πως η επιτυχία δεν είναι απλώς αποτέλεσμα της καλλιτεχνικής αξίας, αλλά αποτελεί προϊόν οργανωσιακών διαδικασιών επιλογής, προώθησης και τέλος διανομής. Στη Rock & Metal σκηνή, οι ρόλοι των A&R (Artists & Repertoire) των μάνατζερ, των παραγωγών, των bookers φεστιβάλ και των ραδιοφωνικών παραγωγών είναι καθοριστικοί. Έτσι, μία μπάντα που μπορεί να διαθέτει ένα καταπληκτικό υλικό αλλά δεν έχει καμία πρόσβαση στα δίκτυα διανομής, συνεργασίες με έμπειρους παραγωγούς και δεν την προσκαλούν σε φεστιβάλ ο έκτης αρχής έχουν πολύ κόσμο, συνεχίζει να είναι απλά ένα κρυμμένο διαμάντι το οποίο ίσως το βρουν κάποιοι μουσικωρύχοι.

Εύκολα μπορεί κάποιος να απαντήσει σε κάποιο ρομαντικό που μόλις ανακάλυψε μία μπαντάρα, γιατί αυτήν δεν παίζουν στα ραδιόφωνα FM ή γιατί δεν καλούν στα μεγάλα φεστιβάλ. Οι Hesmondhalgh το 2019 και Anderton, Dubber & James  το 2011 τονίζουν σχεδόν κυνικά πως η μουσική βιομηχανία δεν ανακαλύπτει τα ταλέντα, αλλά τα κατασκευάζει η ίδια μέσα από στρατηγικές τοποθέτησης, μέσα από σωστές επενδύσεις και μέσα από την σωστή διαμεσολάβηση. Στην metal σκηνή, μιλώντας πιο συγκεκριμένα, η πρόσβαση σε εξειδικευμένα δίκτυα, όπως είναι τα Labels (π.χ. ετικέτες όπως η Nuclear Blast, η Season of Mist ή η Metal Blade), λειτουργούν ως ένα πιστοποιητικό καλής ποιότητας της μπάντας, κάτι που από μόνο του μπορεί να ανοίξει αρκετές πόρτες.

 

Μάρκετινγκ, Οπτική Ταυτότητα & η Κατασκευή της «Αυθεντικότητας»

 

Στη Rock και στη Metal μουσική η καλλιτεχνική αξία πολλές φορές έχει δευτερεύοντα ρόλο, καθώς η εικόνα, κυρίως στη Metal μουσική, παίζει ένα βασικό ρόλο ο οποίος δεν είναι διακοσμητικός και αποτελεί το κυρίως μέρος του προϊόντος. Η ταυτότητα μιας  μπάντας  ως εικόνα (εξώφυλλα, λογότυπα, σκηνική παρουσία, merchandising) λειτουργεί ως ένας κώδικας αναγνώρισης, αλλά επίσης ως ένα μέσον το οποίο το διαφοροποιεί από την ήδη κορεσμένη αγορά. Κάτι το οποίο έχει παρατηρήσει και ο Moore το 2002, λέγοντας χαρακτηριστικά [ως η η «αυθεντικότητα» στη δημοφιλή μουσική δεν είναι εγγενής ιδιότητα, αλλά πολιτισμική κατασκευή που διαπραγματεύεται συνεχώς μέσω των μέσων, των κριτικών και των φαν. Και προφανώς γίνεται εύκολα κατανοητό πως μία μπάντα στη δεκαετία του ‘80 έπρεπε να δημιουργήσει διαφορετική εικόνα απ' ότι μία μπάντα στην δεκαετία του 2020 και μπορεί ο καθένας να αντιληφθεί γιατί κάποιες μπάντες δεν μπορεί να πετύχουν στη σημερινή εποχή αντιγράφοντας κάποιες άλλες τον προηγούμενο δεκαετιών.

Στην Metal μουσική η αυθεντικότητα έχει άμεση σύνδεση με την υποκριτική απόρριψη της εμπορευματοποιήσεις, τονίζοντας την «underground» προέλευση, την τεχνική επάρκεια καθώς και την πολιτισμική συνέπεια, κάτι που αναφέρει χαρακτηριστικά ο Weinstein το 2013. Μία μπάντα πρέπει να παρουσιάσει μία ιστορία γύρω από αυτήν που να έχει συνέπεια και να μπορεί να δημιουργήσει ταυτότητά της, είτε αυτό γίνεται μέσω κάποιας μυθολογίας είτε μέσα από κάποιο κοινωνικό σχολιασμό, αλλά ακόμα μέσω μιας αισθητικής ομοιογένειας, δημιουργώντας με αυτό τον τρόπο μία συναισθηματική δέσμευση που έχει τη δυνατότητα να μεταφραστεί σε πιστό κοινό καθώς και σε εμπορική ανθεκτικότητα.

Η θεωρία του Weinstein βρίσκει την εφαρμογή της σε δυο χαρακτηριστικά παραδείγματα πολύ επιτυχημένων συγκροτημάτων, στους Ghost και στους Slipknot. Οι πρώτοι κρατάνε τη συνέπεια τους μέσω της θεατρικής, σχεδόν κινηματογραφικής συνέπειας δημιουργώντας μία ιστορική αφήγηση με την διαδοχή Papa Emeritus/Cardinal Copia και τους ανώνυμους Nameless Ghouls. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να δημιουργούν μία διαρκώς αυξανόμενη βάση των οπαδών (fanbases) και από τις πιο πιστές στη σύγχρονη σκηνή. Κατάφεραν να αναδείξουν το γεγονός πως η εμπορική αυθεντικότητα είναι το ίδιο ισχυρή με την αυθόρμητη.

Οι δεύτεροι, οι Slipknot, δημιούργησα την αυθεντικότητά τους ως μία ωμή συνέπεια και underground ρίζα. Η εικόνα τους με μάσκες, με φόρμες, αλλά ακόμα και με αριθμούς δημιουργήθηκε μέσα από την μυθολογία της Iowa, ακολουθώντας θέματα όπως είναι η αποξένωση, η οργή καθώς και η ψυχολογική κατάρρευση και κατάφερε να δημιουργήσουν μία ταυτότητα που παραμένει αναλλοίωτη στον πυρήνα της, παρά τις αλλαγές των μελών και του ήχου.

Και στις δυο περιπτώσεις, το κοινό δεν αγοράζει τη μουσική των δυο αυτών συγκροτημάτων, αλλά συμμετέχει παράλληλα στον μύθο που έχουν δημιουργήσει.

Jacek Henryk Maniakowski

Part II

Πηγές: 

1. Anderton, C., Dubber, A., & James, M. (2011). Understanding the Music Industry. SAGE Publications. 

2. Frith, S. (1987). "Towards an Aesthetic of Popular Music". Στο Music and Society: The Politics of Composition, Performance and Reception (επιμ. R. Leppert & S. McClary). Cambridge University Press. 

3. Hesmondhalgh, D. (2019). The Cultural Industries (4η έκδ.). SAGE Publications. 

4. Hirsch, P. M. (1972). "Processing Fads and Fashions: An Organization-Set Analysis of Cultural Industry Systems". American Journal of Sociology, 77(4), 639–659. 

5. Jenkins, H. (1992). Textual Poachers: Television Fans and Participatory Culture. Routledge. 

6. Kahn-Harris, K. (2007). Extreme Metal: Music and Culture on the Edge. Berg Publishers. 

7. Moore, A. F. (2002). "Authenticity as Authentication". Popular Music, 21(2), 209–223. 

8. Morris, J. W. (2015). Selling Digital Music, Formatting Culture. University of California Press. 

9. Peterson, R. A., & Berger, D. G. (1975). "Cycles in Symbolic Production: The Case of Popular Music". American Sociological Review, 40(2), 158–173. 

10. Thornton, S. (1995). Club Cultures: Music, Media and Subcultural Capital. Polity Press. 

11. Weinstein, D. (2013). Heavy Metal: The Music and Its Culture (αναθεωρημένη έκδ.). Da Capo Press. 

12. Wikström, P. (2020). The Music Industry: Music in the Cloud (3η έκδ.). Polity Press.  

Το Metal T-Shirt ως Σύμβολο Ταυτότητας και Ιδεολογίας Part IΙ

 

Η φράση «μια εικόνα αξίζει όσο 1000 λέξεις» έχει πλήρης εφαρμογή στην περίπτωση του T-Shirt. Σίγουρα ρωτώντας κάποιον κάτοχο μιας τέτοιας μπλούζας, θα καταφέρει να διηγηθεί άπειρες ιστορίες, ίσως και με λίγη σάλτσα και λίγη υπερβολή, αλλά πάντα πάνω σε δω να αλλάξουμε που στηρίζεται στα γεγονότα και στην περιπέτεια που βίωσε για να αποκτήσετε την μπλούζα. Σ όλα αυτά συμπληρώνονται ένα σωρό συναισθήματα και εντυπώσεις από τη ζωντανή εμφάνιση της μπάντας της οποίας φορά την μπλούζα, αλλά ακόμα και πολλές λεπτομέρειες, ασήμαντες ναι μεν χρήσιμες στην αφήγηση δε. Μια μπλούζα δεν αποτελεί ένα ρούχο, αλλά μια αφήγηση πάντα δοσμένη με τα μάτια του κατόχου της.

 

Transmedia Storytelling: Το T-Shirt ως Αφήγηση

 

Η έννοια του transmedia storytelling, όπως την ανέπτυξε ο θεωρητικός Henry Jenkins Εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο μια αφήγηση μπορεί να εξαπλωθεί σε πολλές πλατφόρμες και μέσα, προσθέτοντας μια ξεχωριστή συμβολή στο σύνολο με κάθε νέο κείμενο. Η μελέτη του Nenad Pavel στο Academia.edu κατάφερε να εφαρμόσει αυτή την έννοια και στο αντικείμενο στο οποίο αναφερόμαστε στο κείμενο αυτό, δηλαδή στο metal T-shirt, αποδεικνύοντας πως το μπλουζάκι καταφέρνει να λειτουργεί ως ένας φορέας μιας ιδιαίτερες αφηγήσεις η οποία επεκτείνει την ιστορία της μπάντας, ακόμα και πέρα από τη μουσική και τους στίχους της, μεταφέροντας την μες την οντότητα του ακροατή και προφανώς και του κατόχου της μπλούζας.

Άλλωστε, έχουμε αναφέρει πολλές φορές πως μια metal δεν αποτελεί απλά ένα μουσικό σχήμα, αλλά ένα ολόκληρο σύμπαν το οποίο πάντα συνοδεύεται από μια αφήγηση. Οι βασικοί άξονες του σύμπαντος αυτού είναι η μουσική, οι στίχοι, τα artworks των άλμπουμ, τα music videos, οι ζωντανές εμφανίσεις του συγκροτήματος, οι συνεντεύξεις των μελών του, οι μύθοι και οι φήμες γύρω από το συγκρότημα κατ αυτό αλλά και τα μέλη τους ξεχωριστά, ακόμα και η ερωτική του ζωή. Το T-shirt είναι ένα ακόμα κομμάτι αυτού του puzzle, το μέσο που είναι ικανό να μεταφέρει αυτή την αφήγηση σε ένα και μοναδικό πλαίσιο, τις πλάτες ενός φαν.

Όταν κάποιος φορά ένα T-shirt με το εξώφυλλο κάποιο αγαπημένο του άλμπουμ, όπως για παράδειγμα των Iron Maiden με τον Eddie να κρατά μια σημαία σε ένα πεδίο μάχης, αυτό δεν αποτελεί απλά μια εικόνα πάνω σε μια μπλούζα, αλλά μια ολόκληρη ιστορία ή ακόμα την ίδια την ιστορία. Και στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι μια ξεκάθαρη αναφορά στο ποίημα του του Tennyson για τη Μάχη της Μπαλακλάβα, κάτι που ουσιαστικά χωράει ακόμα και τον καλπασμό των αλόγων που ανοίγουν το τραγούδι The Trooper και συνεχίζει η αφήγηση με τον ίδιο τον τραγουδιστή της μπάντας, τον Bruce Dickinson να τρέχει στη σκηνή κυματίζοντας την Union Jack. Ακόμα και οι δικoί  μας NEED με το μπλουζάκι που απεικονίζει μια φάλαινα όρκα, ουσιαστικά διηγείται την ιστορία του Tilikum στο οποίο αναφέρεται το ομώνυμο τραγούδι. Έτσι το ταπεινό μπλουζάκι με μια στάμπα σε πυκνώνει όλα αυτά σε μια εικόνα και αυτός που την φορά δείχνει την ιστορία σε αυτούς που είναι μιλημένοι και μπορούν να αναγνωρίσουν και να αποκωδικοποιήσουν αυτήν.

Η μελέτη του Pavel υπογραμμίζει ότι το metal T-shirt δημιουργεί μια "φορέσιμη ταυτότητα" (wearable identity). Όπου το σώμα του φαν γίνεται ένας καμβάς, ακόμα και μια κινητή διαφήμιση αλλά σε μια ζωντανή αφήγηση για τον καθένα που βλέπει την μπλούζα. Η κάθε μια αφηγείται μια ιστορία, που δεν αφορά μόνο την ιστορία της μπάντας της οποίας στάμπα φοράει, αλλά και την ιστορία αυτουνού που την φοράει, που την αγόρασε, σε ποια συναυλία ήταν και ποιοι τον συνόδευαν, καθώς τι σήμαινε γι αυτόν εκείνη τη στιγμή.

Η διπλή αυτή αφήγηση, δηλαδή η αφήγηση της μπάντας αλλά και προσωπική του οπαδού της, είναι αυτή που κάνει το metal T-shirt τόσο δυνατό σύμβολο. Αυτό το κομμάτι ύφασμα δεν αποτελεί απλά ένα αντικείμενο που αγοράζεται για να φοριέται, αλλά είναι μια σημαία η οποία γράφετε αλλά και διαβάζετε διαρκώς προσθέτοντας κάθε φορά νέα επίπεδα νοήματος κάθε φορά που θα φορεθεί από τον ιδιοκτήτη της.

Η έννοια του transmedia storytelling στο metal T-shirt γίνεται ακόμα πιο σύνθετη εάν λάβουμε υπόψη και τις πολλαπλές εκδόσεις μιας μπλούζας. Δεν είναι λίγες φορές που μια μπάντα κυκλοφορεί δεκάδες διαφορετικά T-shirts για το ίδιο άλμπουμ, το καθένα με διαφορετικό artwork, διαφορετικό design, διαφορετικό μήνυμα. Κι έναν συλλέκτη για ακόμα έναν οπαδό τους σύμπαντας οι συγκεκριμένες αυτές εκδόσεις είναι αντικείμενο αναζήτησης και προφανώς πόθος για να αποκτηθεί μια τέτοια μπλούζα. Κάθε ένα από αυτά είναι ένα ξεχωριστό κεφάλαιο στην αφήγηση είτε της μπάντας είτε της κοινότητας που την περιβάλλει.

Παράλληλα, το T-shirt Μπορεί να λειτουργήσει ως ένα μέσο για την επέκταση της αφήγησης σαν να έχω κοινό. Ένας νέος φα ή όποιος δεν έχει ζήσει την εποχή που κυκλοφορούσε κάποιο κλασικό άλμπουμ, φορώντας το αντίστοιχοT-shirt, έχει τη δυνατότητα να συνδεθεί με αυτήν την εποχή κληρονομώντας ταυτόχρονα μια ιστορία την οποία δεν έζησε, να γίνει μέρος μιας συνέχειας η οποία εκτείνεται μπορεί και κάποιες δεκαετίες πίσω.

Έτσι, ρωτώντας έναν metalhead για την μπλούζα που φοράει, πρέπει ο καθένας να δεχτεί ότι θα ακούσει μια, πιθανόν μεγάλη, η ιστορία γύρω από αυτήν. Το αν αυτή η ιστορία ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα ή όχι έχει ελάχιστες σημασία για αυτόν που τη φοράει, αλλά και αυτό που θέλει να ακούσει. Πολλές φορές μπαίνουν με αρκετές σάλτσες στην αφήγηση γύρω από το θέμα της μπλούζας ή από τα γεγονότα που τις συνοδεύουν, άλλες φορές όμως είναι τόσο πραγματικές μου φαίνονται εξωπραγματικές. Ένας οπαδός μιας μέταλ μπάντας είναι έτοιμος να κάνει πολλά πράγματα είτε για να αποκτήσει ένα ενθύμιο είτε για να χτίσει ο ίδιος μια ιστορία γύρω από την αγαπημένη του μπάντα. Ένα μπλουζάκι αποτελεί απλά ένα εξώφυλλο μιας μεγάλης ιστορίας, είτε αυτή είναι εσωτερική είτε εξωτερική είτε πραγματική είτε λίγο φανταστική, αλλά όπως σε ένα βιβλίο ελάχιστη σημασία υπάρχει αν η αφήγηση είναι μυθοπλασία η αναφορά στα πραγματικά γεγονότα. Η ουσία είναι να είναι καλά η επόμενη ιστορία.

Σύνδεση ενός οπαδού με ένα από τα πολλά του μπλουζάκια είναι ιδιαίτερη και αντικατοπτρίζει και την ίδια τη διάθεσή του όταν το φοράει. Είναι μια συναισθηματική σχέση που έχει να κάνει με τη μνήμη του γύρω από τα γεγονότα τα οποία τα έχει συνδέσει με το ρούχο αυτό.

Part I 

Part III 

Jacek Henryk Maniakowski

Το Metal T-Shirt ως Σύμβολο Ταυτότητας και Ιδεολογίας Part I

 

Η  metal μουσική, δεν αποτελεί απλά μια επιλογή συγκεκριμένου ήχου, αλλά μια δήλωση ταυτότητας, προσχώρηση σε μια κοινότητα και γενικά αποτελεί ένα κοινωνικό φαινόμενο. Όποιος ξεκινάει να ασχολείται με αυτή τη μουσική, δεν πατάει απλά ένα κουμπί και ακούει τη μουσική, υιοθετεί συγκεκριμένη συμπεριφορά, ακολουθεί κάποιους κανόνες οι οποίοι δεν είναι γραμμένοι πουθενά, αλλά πάνω από όλα ξεχωρίζει από την μάζα και γίνεται αυτόματα μέλος μιας κοινότητας. Και αυτό δηλώνεται με πολύ απλό τρόπο, είτε με μακριά μαλλιά και κάποιο συγκεκριμένο ντύσιμο είτε με απλό μπλουζάκι, συνήθως μαύρο T-shirt.

Το T-shirt στη metal κουλτούρα δεν αποτελεί απλά ένα ένδυμα, ένα διακοσμητικό ρούχο που καλύπτει το σώμα, αλλά είναι μια δήλωση, ένα απόσπασμα μιας τελετουργίας, ένας φορέας που δηλώνει την ταυτότητα, καθώς ξεπερνά κατά πολύ την απλή λειτουργική του διάσταση. Από τις πρώτες εμφανίσεις των πρώτων metal συγκροτημάτων, όπως ήταν οι Black Sabbath στα τέλη της δεκαετίας του '60 μέχρι και τα σύγχρονα μεγάλα φεστιβάλ, στα οποία συγκεντρώνονται χιλιάδες οπαδοί φορώντας τα αγαπημένα τους μπλουζάκια, δηλαδή το logo της αγαπημένης τους μπάντας, έχει γίνει ένα πολύ ισχυρό κοινωνικό σήμα, το οποίο μπορεί να αποκαλύψει ποιος είσαι, τι πιστεύεις και που ανήκεις.

Η ιστορία του metal T-shirt ξεκινάει μαζί με τη γέννηση του ίδιου του είδους. Από τις αρχές της δεκαετίας του ‘70, τα πρώτα συγκροτήματα πουλούσαν merchandise στις συναυλίες τους, ουσιαστικά η ανακαλύψουν τα έξοδα που είχαν τα πρώτα τους live και οι πρώτες τους περιοδείες. Όμως πολύ γρήγορα, αυτά τα ταπεινά μπλουζάκια με το σήμα της μπάντας ή το λόγκο, μετατράπηκαν σε κάτι πολύ περισσότερο, έγιναν σύμβολα αναγνώρισης, ότι δεν ακολουθούν την πεπατημένη, έγιναν πύλες εισόδου στις πρώτες metal κοινότητες, αλλά επίσης και αποδείξεις για την πίστη και την αφοσίωση στην μπάντα ή στο είδος. Το να φοράς ένα T-shirt των Iron Maiden ή των Slayer δεν σήμαινε απλά ότι σου αρέσει η μουσική τους, συμβολίζει ότι ανήκεις κάπου και μοιράζεσαι μια κοσμοθεωρία με άλλους ανθρώπους που το ίδιο σύμβολο ή ιδιο μπλουζάκι.

Στο σημείο αυτό metal μουσική διαχωρίζεται από τα άλλα είδη, όπου το merchandise λειτουργεί κυρίως ως ένα αναμνηστικό ή ως διαφημιστικό εργαλείο, σε αντίθεση πώς την κοινότητα της metal έχει μια σχεδόν ιερή διάσταση. Οι μεταλλάδες δεν φοράνε απλά το μπλουζάκι τους, το επιλέγουν προσεκτικά, το φροντίζουν και το κρατάνε για δεκαετίες και οι πιο μεγάλοι κληρονόμων ακόμα και στα παιδιά τους. Ένα ξεθωριασμένο, φθαρμένο T-shirt, από μια συναυλία κάποιες περασμένης δεκαετίας δεν αποτελεί ένα ρούχο που πρέπει να πεταχτεί, αλλά αποτελεί ένα κειμήλιο μια απόδειξη του «ήμουν κι εγώ εκεί» ή «έχω πάει», ουσιαστικά μια απόδειξη της εμπειρίας του έμειναν ανεξάρτητοι μέσα στο χρόνο στη ζωή του κατόχου.

Η σημασία του metal T-shirt εκτείνεται και στην οπτική επικοινωνία. Τα artworks, τα οποία κοσμούν τα μπλουζάκια αυτά, πολλές φορές αρκετά σκοτεινά, προκλητικά, συνήθως αν πολλά σύμβολα θανάτου και όχι λίγες φορές επανάστασης η μυθολογίας, δεν αποτελούν κάποια τυχαία επιλογή. Στην πραγματικότητα αντανακλούν την αισθητική καθώς και την ιδεολογία ενός είδους, στοχεύουν με προκαλέσουν, να διχάσουν, ουσιαστικά να δημιουργήσουν κάποιες αντιδράσεις. Το να φοράς ένα τέτοιο T-shirt, με κάποιον δαίμονα ή κάποιο κρανίο, είναι από μόνη της σε μια πράξη αντίστασης, μια ένδειξη άρνησης για τυφλή συμμόρφωση με τους κώδικες μιας κυρίαρχης κουλτούρας.

Θα προσπαθήσουμε να εξερευνήσουμε περισσότερες από μία διαστάσεις που έχει ένα metal T-shirt. Ουσιαστικά θα το δούμε ως ένα υλικό του πολιτισμού και μέσω της κοινωνικής έκφρασης, ως ένα φορέας αφήγησης  και transmedia storytelling, ως ένα τελετουργικό αντικείμενο, το οποίο φέρει και μνήμη, αλλά επίσης ως ένα αντικείμενο που στοχεύει στην πρόκληση και στην αντίσταση. Θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε ως ένα απλό κομμάτι υφάσματος με μια στάμπα ή ένα τύπωμα μπορεί να μεταμορφωθεί σε ένα ισχυρό σύμβολο ταυτότητας και ιδεολογίας, αλλά επίσης αναγνώρισης μεταξύ των μελών μιας κοινότητας.

 

Υλικό Πολιτισμού και Κοινωνική Σημασία

 

Η έννοια της "υλικής κουλτούρας" (material culture) αναφέρεται στα φυσικά αντικείμενα που δημιουργούν, χρησιμοποιούν και ανταλλάσσουν οι άνθρωποι, και στους τρόπους με τους οποίους αυτά τα αντικείμενα αντανακλούν, διαμορφώνουν και μεταδίδουν πολιτισμικές αξίες, κοινωνικές σχέσεις και ιδεολογίες. Σύμφωνα με τη μελέτη του Arild Berg και των συνεργατών του από το Oslo University College, το metal T-shirt είμαι ένα τέτοιο παράδειγμα της υλικής κουλτούρας η οποία μπορεί να λειτουργήσει σε πολλαπλά επίπεδα, καθώς έχει τη δυνατότητα να εκφράσει τις κοινωνικές σχέσεις, να μεταφέρει την ιδεολογία και ταυτόχρονα προσφέρει μια συγκεκριμένη αισθητική εμπειρία, τόσο σε όποιον τη φορά όσο και στους άλλους που τον βλέπουν.

Το metal T-shirt, εν αντιθέσει με οποιοδήποτε συνηθισμένο ρούχο, δεν επιλέγεται με βάση κάποια παροδική μόδα, την άνεση ή ακόμα και το χρώμα με το  οποίο ταιριάζει το υπόλοιπο ντύσιμο. Ή επιλογή μιας τέτοιας μπλούζας γίνεται με βάση το νόημα το οποίο κουβαλάει το σχέδιο που είναι γραμμένο πάνω της. Κάθε μπλουζάκι αντιπροσωπεύει και μια συγκεκριμένη μπάντα, ένα συγκεκριμένο άλμπουμ, μια περιοδεία, τις όποιες ημερομηνίες είναι γραμμένες στο πίσω μέρος της μπλούζας, μια συγκεκριμένη συναυλία και κατά επέκταση, ουσιαστικά μια ολόκληρη κοσμοθεωρία. Ο metalhead που φορά ένα T-shirt των Metallica δηλώνει μια διαφοροποίηση από αυτόν που φοράει μια μπλούζα των Napalm Death ή Manowar. Οι διαφορές δεν είναι μόνο μουσικές, είναι ιδεολογικές, αισθητικές και μερικές φορές ακόμα και πολιτικές.

Η μελέτη του Berg υπογραμμίζει ότι το T-shirt λειτουργεί ως «μέσο επικοινωνίας και διαπραγμάτευσης ταυτότητας». Αυτό ουσιαστικά σημαίνει πώς ένα μπλουζάκι δεν είναι απλά κάτι παθητικό, αλλά ένα εργαλείο το οποίο χρησιμεύει ως ένας φορέας για να μπορεί κάποιος να επικοινωνήσει με τον κόσμο γύρω του, αλλά παράλληλα και να διαπραγματευτεί τη θέση του μέσα σε αυτόν. Για παράδειγμα, όταν κάποιος φορά ένα μπλουζάκι με μια black metal μπάντα σε ένα περιβάλλον πολύ συντηρητικό, δεν δείχνει απλά πως αγαπάει μια μπάντα αλλά ταυτόχρονα κάνει μια πολιτική πράξη, προκαλεί θέτοντας παράλληλα ερωτήματα και αναγκάζοντας τους γύρω τους να δείξουν κάποια αντίδραση.

Η κοινωνική σημασία του metal T-shirt αποκτά ακόμα μεγαλύτερη σημασία μέσα στο πλαίσιο τις ίδιες τις metal κοινότητας. Ένας οπαδός μπορεί να γνωρίσει έναν άλλον ως «ομοϊδεάτη» μόνο και μόνο από το T-shirt που φορά, ξεκινώντας έτσι μια ζήτηση με μεγάλη ευκολία και δημιουργώντας παράλληλα και δεσμούς. Η διαδικασία αυτή έγινε ιδιαίτερα σημαντική σε μια υποκουλτούρα η οποία δεκαετίες ολόκληρες νιώθει περιθωριοποιημένη από την κυρίαρχη κοινωνία. Τότε, το T-shirt γίνεται ένα σήμα αναγνώρισης, ένα είδος μυστικής χειραψίας, όπως για παράδειγμα έχουν οι μυστικές εταιρείες, δηλώνοντας ταυτόχρονα πώς μέσα από την αγάπη τους για την ίδια μπάντα υπάρχουν και άλλοι στενοί δεσμοί και κοινές ιδέες.

Παράλληλα, το metal T-shirt, έχει και μια αισθητική διάσταση που δεν είναι καθόλου αμελητέα. Τα artworks που κοσμούν αυτά τα μπλουζάκια είναι συχνά έργα τέχνης από μόνα τους, δημιουργίες καλλιτεχνών όπως ο Derek Riggs (Iron Maiden), ο Ed Repka (Megadeth), ο Dan Seagrave (Death, Entombed) ή ο Pushead (Metallica), Zdzislaw Beksinski που έχει φιλοξενηθεί στα άλμπουμ των Sepultura. Τα έργα αυτά δεν αποτελούν μόνο διακόσμηση ενός εξωφύλλου ή αποτύπωση σε κάποιο μπλουζάκι, αλλά είναι οπτικές θα τα παραστάσεις της ίδιας της μουσικής, της ατμόσφαιρας που αυτή επιδιώκει καθώς και της ιδεολογίας της κάθε μπάντας. Το να φοράς ένα T-shirt με το εξώφυλλο κάποιου κλασικού άλμπουμ, δεν σημαίνει απλά πως έχεις πάνω σε αίμα κομμάτι τέχνης, αλλά επίσης και μια εικόνα που έχει σημαδέψει μια ολόκληρη γενιά.

Η υλική διάσταση του T-shirt, όπως το ύφασμα, η φθορά, το ξεθώριασμα, δείχνει ακόμα ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργεί μια νοηματοδότηση. Ένα μπλουζάκι το οποίο είναι καινούργιο έχει τελείως διαφορετικό νόημα από αυτό που είναι ένα παλιό, φθαρμένο και σίγουρα έχει περάσει από δεκάδες συναυλίες καθώς και πλυσίματα και κάποιες τρύπες προσφέρουμε ένα ακόμα επιπλέον κομμάτι μνήμης. Στην περίπτωση αυτή η φθορά δεν αποτελεί μειονέκτημα, αλλά μια ξεκάθαρη απόδειξη αυθεντικότητας η οποία μαρτυρά ότι αυτό το μπλουζάκι, προφανώς και ο κάτοχος του, έχει ζήσει πολλά και σίγουρα έχει εμπειρίες οι οποίες τον έχουν σημαδέψει.

Αυτό αποτελεί μόνο μία όψη της συγκεκριμένης αυτής ενδυμασίας. Ένα τέτοιο μπλουζάκι δηλώνει ακόμα περισσότερα, αφηγείται μια διαδρομή γεμάτη νότες και εμπειρίες και συνήθως όταν ερωτηθεί κάποιος για ένα T-shirt που φοράει, έχει να διηγηθεί μια ιστορία, όχι μόνο αυτά που σχετίζονται με το συγκρότημα που απεικονίζεται, αλλά με τη διαδρομή προς μια συναυλία και τα τεκταινόμενα που έγιναν μετά. Γεγονότα τα οποία θα εξεταστούν στα επόμενα άρθρα με αυτό το θέμα.

 Jacek Henryk Maniakowski

Part II

Part III

Γιατί ακούμε metal ή punk μουσική; Η επιστήμη πίσω από την μουσική επιλογή

Ίσως από τα μεγαλύτερα ερωτήματα που έχουμε βασανίσει τους φιλοσόφους και επιστήμονες είναι κατά πόσο έχουμε ελεύθερη βούληση να επιλέγουμε, να αποφασίζουμε ουσιαστικά τι θα συνοδεύσει στη ζωή μας και για το υπόλοιπο της. Από τι θα ασχοληθούμε από την παιδική μας ηλικία ως με ποιον άνθρωπο θέλουμε να τελειώσουμε τη ζωή μας, από το να επιλέξουμε τι φαγητό μας αρέσει ως και τη μουσική θα ακούσουμε. Η βούληση η δικιά μας δεν είναι ακριβώς ελεύθερη, ίσως κάποιες στιγμές μπορεί να γίνει αλλά στην ουσία, είναι πολλοί άλλοι παράγοντες που μας οδηγούν να κάνουμε οποιαδήποτε επιλογή. Και η μουσική, όπως σε κάθε πτυχή της ζωής μας, δεν αποτελεί καμία εξαίρεση.

Δεν ακούμε τη μουσική τυχαία. Δεν πατάμε κάποιο κουμπί επειδή απλά μας αρέσει ο ήχος, αλλά η επιλογή ενός μουσικού είδος είμαι μια πράξη το οποίο ορίζει την ταυτότητά μας, αλλά παράλληλα και μια νευροβιολογική αντίδραση καθώς και μια κοινωνική δήλωση και σίγουρα δεν μπορούμε να αφαιρέσουμε και την ψυχολογική ανάγκη. Και το γεγονός αυτό το επιβεβαιώνει και η επιστήμη, δηλαδή πώς η μουσική που ακούμε, ειδικά για κάποια είδη όπως είναι η metal και η punk, είναι αποτέλεσμα ενός σύνθετου πλέγματος παραγόντων και αίτιων τα οποία ξεκινούν από τον εγκέφαλο και φτάνουν ακόμα και στην κουλτούρα.

H ακρόαση της μουσικής καταφέρνει να ενεργοποιεί το σύστημα που σχετίζεται με την ανταμοιβή του εγκεφάλου, γεγονός το οποίο απελευθερώνει την ντοπαμίνη, δηλαδή την ουσία η οποία σχετίζεται με την ευχαρίστηση από το φαγητό, το σεξ ή ακόμα και το χρήμα. Μελέτη του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης έδειξε ότι η χορήγηση λεβοντόπα (πρόδρομος της ντοπαμίνης) κατάφερε να αυξήσει την απόλαυση από τη μουσική, ενώ επίσης η ρισπεριδόνη (ανταγωνιστής ντοπαμίνης) την περιόρισε σημαντικά. Η μελέτη αυτή λοιπόν, αποδεικνύει πως η μουσική απόλαυση έχει και βιολογική βάση και δεν αποτελεί απλά ένα πολιτισμικό κατασκεύασμα.

Η metal και η punk, αν και πολλές φορές θεωρούνται επιθετικά είδη με αρνητική διάθεση, παρόλα αυτά προκαλούν έντονη συναισθηματική διέγερση και σαν συνέπεια βοηθούν στην εκτόνωση του άγχους, της οργής καθώς και της απογοήτευσης. Μέσα από τις μελέτες έχει αναδειχθεί το γεγονός πώς οι ακροατές και φίλε αυτών των ειδών μπορούν να βιώσουν πολύ θετικά συναισθήματα, παρόμοια με εκείνα τα οποία προκαλούνται από μουσικά είδη που είναι πιο ήπια ή αλλιώς πιο εύπεπτα. Η μουσική καταφέρνει να γίνεται ένα εργαλείο της συναισθηματικής ρύθμισης, καθώς και η επιλογή της τις περισσότερες φορές είναι ασυνείδητη αλλά ταυτόχρονα και στοχευμένη. Δηλαδή, από τη στιγμή που ακούμε metal μουσική, δεν βιώνουμε κάποιον θυμό, αλλά αντίθετα νιώθουμε εκτόνωση. Κάτι ανάλογο ισχύει και για την punk μουσική, όπου κατά τη διάρκεια της ακρόασης της δεν απορρίπτουμε, αλλά επαναπροσδιορίζουμε.

Στην επιλογή της μουσικής που ακούμε, σημαντικό ρόλο παίζει επίσης και η προσωπικότητα. Οι οπαδοί της metal και της punk έχουν την τάση να είναι πιο ανοιχτοί σε οποιαδήποτε εμπειρία και παράλληλα κρατούν αρνητική στάση απέναντι σε μια συντηρητική εξουσία, έχουν ανάγκη για μοναδικότητα και επίσης πολύ χαμηλά επίπεδα αναζήτησης κάποιας θρησκευτικής ομαδοποίησης. Μελέτη του Swami το 2013 ανέδειξε το γεγονός πως η μεταλλάδες πολλές φορές έχουνε πιο χαμηλή αυτοεκτίμηση, αλλά ως αντίβαρο χρησιμοποιούν τη μουσική σαν έναν χώρο αυτοεπιβεβαίωσης καθώς και ταύτισης. Στην περίπτωση αυτή η μουσική γίνεται όχι απλά ένα καταφύγιο, αλλά ένας καθρέφτης της κάθε προσωπικότητας. Και σε τελική ανάλυση, δεν ακούμε την metal επειδή νιώθουμε θυμό, αλλά γιατί προσπαθούμε και θέλουμε να είμαστε αληθινοί.

Σε όλα αυτά προστίθεται και η κοινωνική πλευρά της προτίμησης μας για τη μουσική ως ένα κοινωνικό σήμα. Μια έρευνα των Clark & Lonsdale το 2023 απέδειξε πως η προτίμηση για μια πιο έντονη και επαναστατική μουσική έχει άμεση σχέση με πολύ υψηλή συλλογική αυτοεκτίμηση, δηλαδή οι ακροατές της νιώθουν υπερήφανοι για την ομάδα στην οποία ανήκουν και ταυτίζονται με αυτήν. Στην περίπτωση αυτή η μουσική γίνεται ένα badge of identity, δηλαδή ένα σύμβολο για το ποιος είμαι και πού ανήκω. Η ταύτιση αυτή δεν έχει να κάνει με τον ήχο, αλλά είναι μια δήλωση, μια φωνή, καθώς και η πίστη σε μια κοινότητα.

Η βία αποτελεί μια κρίσιμη περίοδος για τη διαμόρφωση όχι μόνο της προσωπικότητας του καθένα, αλλά και για την διαμόρφωση της μουσικής ταυτότητας. Η μουσική την οποία ακούμε μεταξύ 12 και 22 ετών αφήνει ένα ανεξίτηλο στίγμα, παράλληλα λειτουργώντας ως μουσικό imprinting το οποίο δύσκολα μπορεί να αλλάξει αργότερα. Η metal και η punk, με την ένταση και την ειλικρίνεια της, αλλά γενικά με την αντικομφορμιστική τους φύση, βρίσκουν το πιο εύκολο σημεία επικοινωνίας με την ψυχολογία ενός έφηβου, δηλαδή την ανάγκη για ανεξαρτησία, την αμφισβήτηση και την δημιουργία της ταυτότητάς του. Δεν αποτελεί ένα τυχαίο γεγονός πως οι πρώτες μπάντες που αγαπήσαμε στην εφηβεία, συνεχίζουμε να τις αγαπάμε για πάντα. Είναι οι πρώτες φωνές οι οποίες με τις νότες τους είπαν την πιο όμορφη κουβέντα σε φιλικές ψυχές: «είσαι εντάξει έτσι όπως είσαι».

Καλά στην επιλογή της μουσικής, καθοριστικό ρόλο έχει το περιβάλλον καθώς και η πολιτισμική έκθεση. Από τη στιγμή που έχουμε μεγαλώσει σε κοινότητες μέσα στις οποίες η punk ή η metal έχουν μια αισθητή παρουσία, είναι πολύ πιθανόν κράτησε ενσωματώσουμε ως ένα μέρος της πολιτισμικής μας ταυτότητας. Σε όλα αυτά προστίθεται και η γεωγραφία ως ένας ακόμα παράγοντας ο οποίος συμβάλλει στην επιλογή της μουσικής που ακούμε. Οι μελέτες έχουν δείξει πως η μουσικές μας ρίζες διαμορφώνονται πολύ νωρίς και παραμένουν σταθερές, ακόμα και αν έχουμε αλλάξει ριζικά πολιτισμικά μας περιβάλλοντα. Έτσι λοιπόν, η μουσική δεν είναι μόνο μια προσωπική επιλογή, αν αποτελεί επίσης και μια πολιτισμική μνήμη. Ουσιαστικά είναι ένα είδος soundtrack της γειτονιάς, της παρέας, της πρώτης συναυλίας. Είναι αυτή που κρατάει και τις παιδικές μας μνήμες, μαζί με τα αισθήματα μας, ακόμα ζωντανά.

Έχει πλέον αποδειχτεί πώς η μουσική έχει τη δυνατότητα να αποτελέσει ένα εργαλείο για την κατανόηση του εαυτού, ουσιαστικά μπορεί να γίνει ένα κλειδί αυτογνωσίας. Από τη στιγμή που ακούμε ένα τραγούδι το οποίο μας φέρνει κάποια συγκίνηση,  δεν είναι μόνο οι νότες που μας τη φέρνουν, αλλά ουσιαστικά ακόμα τον εαυτό μας. Η metal και η punk, με την ωμή ειλικρίνεια, στα όρια του κυνισμού, την άρνησή της για κάποιο είδος τι φτιασιδώματος, την αποδοχή του σκοτεινού και του ομιχλώδους, καταφέρνει να μας προσφέρει αυτό που λίγα είδη μπορούν, δηλαδή την αίσθηση πως δεν είμαστε μόνοι. Γιώργη μπορεί μετά να μετατραπεί σε ήχο, η αμφισβήτηση σε αριθμό καθώς και η μοναξιά έχει τις λέξεις της οι οποίες αποτυπώνονται στους στίχους.

Οι πιο πρόσφατες έρευνες δεν στοχεύουν να ακυρώσουν τη μαγεία που έχει η μουσική, αλλά ίσα ίσα προσπαθούμε να την εξηγήσουν, καθώς και να την αναδείξουν. Ουσιαστικά προσπαθούν να το γεγονός πως η επιλογή ενός είδους μουσικής αποτελεί μια πράξη βαθιά ανθρώπινη, αλλά επίσης και βαθιά πολιτισμική. Όλο αυτό έρχεται μα να δείξει το γεγονός πως δεν ακούμε metal επειδή είμαστε «σκληροί καριόληδες», δεν ακούμε απλά την πανκ επειδή είμαστε αντιδραστικοί. Ακούμε τα ίδια αυτά γιατί καταφέρνουν να μας επιτρέψουν, αλλά ίσως και να μας ωθήσουν λίγο περισσότερο, στο να είμαστε αληθινοί και πιο κοντά στον εαυτό μας, ουσιαστικά να είμαστε εμείς. Αυτό ακριβώς επιβεβαιώνεται και μέσα από τις σύγχρονες επιστημονικές έρευνες.

Η μουσική ουσιαστικά αποτελεί έναν τρόπο της ύπαρξης, είναι η σωκρατική μύγα η οποία προσπαθεί να τσιμπήσει, όχι για να βλάψει αλλά για να αφυπνίσει. Είναι η φωνή του Smith που σταματά πριν τον τερματισμό. Είναι το “I get knocked down, but I get up again”. Είναι το “God Save the Queen” που δεν σώζει τίποτα. Είναι το “Master of Puppets” που κόβει τα νήματα. Είναι το “Holiday in Cambodia” που δεν είναι καθόλου διακοπές. Είναι το “Roots Bloody Roots” που φωνάζει για καταγωγή και αντίσταση.

Συνοπτικά μπορούμε να πούμε πως η μουσική δεν είναι η επιλογή του ήχου, αλλά η επιλογή της ταυτότητας. Και σε αυτό συμφωνεί και η επιστήμη με τις σύγχρονες έρευνες της, επιβεβαιώνοντας το γεγονός πως οι ακροατές και οι φίλοι αυτών των ειδών το γνωρίζουν ήδη πώς η μουσική δεν είναι απλά η διασκέδαση. Είναι ένα τρόπος να υπάρχουμε και να θυμόμαστε, αλλά επίσης και να ζούμε σε ένα αντί-κόσμου. Έχοντας τις μνήμες μας, όχι μόνο στο μυαλό μας αλλά και στην καρδιά μας και ταυτόχρονα αντιστεκόμαστε με νότες. Να δημιουργούμε κοινότητες μέσα από τους ήχους και τις νότες, οι οποίες δεν ζητούν κάτι εμείς ή έγκριση άλλα προσφέρουν απλόχερα ένα καταφύγιο. Η metal και η punk δεν αποτελούν απλά μουσικά είδη, αλλά είναι ο τρόπος και το μέσον να μπορείς να υψώσει τη φωνή σου από τη στιγμή που δεν σε ακούει κανείς. Είναι ένα είδος που δεν αρκούνται στο να χαϊδέψουν, αλλά προσπαθούν να αφυπνίσουν. Ουσιαστικά αποτελεί το καλύτερο τεκμήριο στο αξίωμα πως η τέχνη δεν χρειάζεται να είναι απλά όμορφη, για να μπορεί να είναι αληθινή.

Η επιστήμη, μέσα από τις μελέτες της, τις αναφορές της στους νευροδιαβιβαστές, τις συγκριτικές τις στατιστικές και όποιους τρόπους χρησιμοποιεί για να τη εξερευνήσει, δεν αφαιρεί το μυστήριο της μουσικής, αλλά έρχεται για να δείξει προς αυτό το μυστήριο έχει πολύ βαθιές ρίζες, όχι μόνο στην ψυχή, αλλά και στον εγκέφαλο και στην ίδια την κοινωνία που ζούμε. Έρχεται να αποδείξει πως η επιλογή να ακούσουμε ένα τραγούδι δεν προέρχεται από ένα ρηχό «μου αρέσει», αλλά ουσιαστικά βασίζεται στο «με εκφράζει», «με σώζει», καθώς και «μου θυμίζει ποιος είμαι πραγματικά».

Και από τη στιγμή που η επιλογή της μουσικής είναι η metal ή η punk, τότε μιλάμε πολύ περισσότερο από μουσική, είναι μια βουτιά στην ίδια την ψυχή μας. Ουσιαστικά μιλάμε για μια «αντίσταση στην ομοιομορφία», για την «αποδοχή του σκοτεινού» ως ένα κομμάτι του ίδιου του εαυτού μας και τέλος για την «ανάγκη να ακουστείς χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσεις τίποτα». Η επιλογή αυτών των 2 ειδών ουσιαστικά είναι μια κραυγή, ως η ασβέστη φλόγα σε κάποιον ναό του ζωροαστρισμού, η οποία δεν σβήνει ποτέ, μια οργή η οποία δεν ξεχνά ποτέ και μια συλλογική μνήμη την οποία κανένας δεν μπορεί να υποτάξει.

Κάθε μουσικό είδος αποτελεί ένα σύμβολο, η metal και η punk είναι τα πιο ειλικρινή σύμβολα που έχουμε. Είναι μουσικά ρεύματα τα οποία δεν προσφέρουν προσδοκία κάποιας λύτρωσης, ούτε ουσιαστική παρηγοριά, αλλά απλόχερα δίνουν την αλήθεια, η οποία πολλές φορές δεν είναι καθόλου ευχάριστη, όμως είναι πάντα απαραίτητη. Και αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο επιλέγουμε αυτά τα είδη, όχι επειδή μας απαλύνουν τον πόνο και μας κάνουν να νιώθουμε καλά, αλλά επειδή μας κάνουν να νιώθουμε πραγματικά. Και σε αυτό τον τομέα, η επιστήμη δίνει απλόχερα τα δεδομένα της πήγε να το επιβεβαιώσει. Δεν είμαστε απλοί παθητικοί ακροατές, αλλά είμαστε δρομείς μεγάλων αποστάσεων με τη μουσική να είναι ο ρυθμός μας που ταιριάζει με τον χτύπο της καρδιάς.

 

Jacek Henryk Maniakowski

Πηγές: 

- [Clark & Lonsdale (2023) – Music preference, social identity, and collective self-esteem](https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/03057356221126202) 

- [Futura Labs – Psychology of Music Genres](https://futuralabs.tech/blog/music/psychology-of-music-genres-6-reasons-why-we-love) 

- [Swami et al. (2013) – Personality and Preference for Heavy Metal](https://www.apa.org/pubs/journals/features/aca-a0034493.pdf) 

- [Verywell Mind – Music Preferences and Personality](https://www.verywellmind.com/music-and-personality-2795424) 

- [Neuroscience News – The Neuroscience of Musical Tastes](https://neurosciencenews.com/music-taste-neuroscience-25588/) 

- [Frontiers in Psychology – Neural Correlates of Emotion Regulation and Music](https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2017.00501/full) 

- [PNAS – Dopamine modulates the reward experiences elicited by music](https://www.pnas.org/doi/pdf/10.1073/pnas.1811878116)