Η επιτυχία στην μουσική βιομηχανία Part II

 

Η αρχιτεκτονική είναι μία επιστήμη η οποία έχει στηρίξει το κάθε πολιτισμό, αλλά ουσιαστικά το ορίζει κιόλας, εξαιτίας του γεγονότος πως οι δημιουργίες της μένουν στο χρόνο. Η πρόσβαση στα υλικά στα αρχαία χρόνια δεν ήταν τόσο εύκολη, έτσι οι αρχιτέκτονες προσπάθησα να σχεδιάσουν κάτι που θα μείνει στην ιστορία με βάση τα υπάρχοντα υλικά. Κάτι το οποίο είναι σωστά δομημένο, ακόμα και αν το υλικό δεν είναι το καλύτερο, καταφέρνει να κρατηθεί στο χρόνο. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι παλιές γέφυρες που κατάφεραν να αντέξουν σεισμους, στηριζόμενες ουσιαστικά σε μία βασική πέτρα. Κάπως έτσι λειτουργεί και η βιομηχανία της μουσικής, μικρά σημεία χτίζουνε κάτι που θα μείνει στο χρόνο. Και τα στοιχεία αυτά βέβαια αποτελούνται από νότες, αλλά και πράγματα που φαίνονται ασήμαντα σε έναν μουσικό.

 

Υποκουλτούρα, Κοινότητα Φαν & Υποπολιτισμικό Κεφάλαιο

 

Μπορεί ακόμα και η ροκ και η metal μουσική να αποτελούν προϊόντα, αλλά αυτά δεν καταναλώνονται απλά παθητικά. Κυρίως στη metal δημιουργούνται κοινότητες και αυτές ακολουθούν κάποια μοτίβα συμπεριφοράς τα οποία έχουν να κάνουν με τις αγαπημένες τους μπάντες. Η Thornton το 1995, επεκτείνοντας τη θεωρία του Bourdieu, εισάγει την έννοια του υποπολιτισμικού κεφαλαίου, δηλαδή έχει να κάνει με τη γνώση των κωδικών εντός μιας κοινότητας, τη συμμετοχή σε σκηνικά δίκτυα, η συλλογή των δίσκων, καθώς και την παρακολούθησε των συναυλιών και πολλές φορές συμμετοχή σε forums/zines. Όλα αυτά είναι μορφές του πολιτισμικού νομίσματος οι οποίες έχουν τη δυνατότητα να καθορίσουν ακόμα και την ιεραρχία μέσα σε μία τέτοια κοινότητα.

 

Οι Kahn-Harris (2007) και Jenkins (1992) αναδεικνύουν το γεγονός πως οι οπαδοί των συγκροτημάτων δεν είναι απλοί καταναλωτές, αλλά είναι οι ίδιοι οι οποίοι χτίζουν το νόημα, δηλαδή δημιουργούν το περιερχόμενο, οργανώνουν το fun clubs, προωθούν το υλικό μιας μπάντας από στόμα σε στόμα και γενικά λειτουργούν ως πρεσβευτές ή αντιπρόσωποι ενός συγκροτήματος. Σε κάποιες συγκεκριμένες metal σκηνές, στις οποίες η εμπορική προβολή είναι συχνά πολύ περιορισμένη, η οργανική ανάπτυξη μέσω τέτοιων δικτύων που αποτελούνται από τους οπαδούς, είναι ο μόνος δρόμος για τη βιωσιμότητα της μπάντας. Γενικά μία μπάντα η οποία επενδύει στην αλληλεπίδραση, στην προσβασιμότητα καθώς και στην αναγνώριση της κοινότητας της, ουσιαστικά χτίζει ένα κοινωνικό κεφάλαιο που μπορεί να μετατραπεί σε μία μακροπρόθεσμη επιτυχία.

Υπάρχουν πολλά χαρακτηριστικά παράδειγματα συγκροτημάτων τα οποία στηρίζονται στην συμμετοχή του κοινού. Το πρώτο μεγάλο όνομα είναι οι Iron Maiden, οι οποίοι διατηρούν δεκαετίες τι είναι επιτυχία τους μέσα από ένα παγκόσμιο δίκτυο δικτύων fanzines και επίσημων fan clubs πως στην ουσία λειτουργούν ως ένας ανεξάρτητος μηχανισμός προώθησης. Ένα άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι δικοί μας Rotting Christ μετέτρεψαν  το underground tape-trading και το word-of-mouth σε ένα κεφάλαιο που τους εξασφαλίζει πιστό κοινό χωρίς mainstream έκθεση. Οι Γάλλοι Gojira διαρκώς εμπνέουν τους οπαδούς τους για να γίνουν πρεσβευτές ενός οικολογικού και φιλοσοφικού μηνύματος, μέσα από την οργάνωση καμπάνιας  και ουσιαστικά από underground progressive metal με πολύ περιορισμένο κοινό, αλλά πιστό, ουσιαστικά οδηγήθηκαν στο να παίξουν σε έναρξη Ολυμπιάδας και να γίνουν το πρώτο metal συγκρότημα που συμμετείχε σε τέτοια είδους εκδήλωση. Οι Sleep Token από την άλλη σκόπιμα τροφοδότησαν μία απόκρυφη αφήγηση οδηγώντας στους οπαδούς της μπάντας σε ένα είδος αρχαιολόγους του δικού τους μύθου και παράλληλα δημιουργώντας δημοφιλής θεωρίες και ερμηνείες που ουσιαστικά διαφημίζουν και το συγκρότημα. Ενώ οι Amon Amarth χρησιμοποίησαν τον μύθο των Βίκινγκς καλώντας τους οπαδούς τους να συμμετέχουν στη συλλογική αυτή ταυτότητα και παράλληλα δημιούργησαν ένα φανατικό κοινό.

 

Τεχνολογία, Streaming & Αλγοριθμική Ορατότητα

 

Η τεχνολογία άλλαξε τα δεδομένα και στη μουσική, όχι μόνο ως δημιουργία αλλά και στην προώθηση της. Η μετάβαση από την φυσική πώληση στην ψηφιακή και στα ψηφιακά streams άλλαξε σε μεγάλο βαθμό τους μηχανισμούς που μπορούν να γνωστοποιήσουν ένα συγκρότημα για έναν καλλιτέχνη. Στις μέρες μας η ορατότητα μιας μπάντας, δηλαδή ο βαθμός κατά τον οποίο μπορεί ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων να ακούσει και να την δει, καθορίζεται πλέον από τους αλγόριθμους που έχουν διάφορες πλατφόρμες προβολής, όπως είναι Spotify, YouTube, TikTok, από τις playlists, αλλά και μηχανισμούς viral διάδοσης. Ο Wikström το 2020 και ο Morris  λίγο νωρίτερα, το 2015, ήδη το έχουν παρατηρήσει και αναφέρουν πως η ψηφιακή μουσική οικονομία δεν έχει έναν ουδέτερο χαρακτήρα και ευνοεί συγκεκριμένα μοτίβα κατανάλωσης, όπως είναι η μικρή διάρκεια, η άμεση προσοχή που δείχνει το βίντεο ή ο ήχος, καθώς και την τακτική επανάληψη, δημιουργώντας παράλληλα μορφές ανισότητας στην προβολή της μουσικής.

Στη rock και metal μουσική τα μουσικά κομμάτια έχουν μεγαλύτερη διάρκεια, άρα γίνονται λιγότερα φιλικά προς τους αλγόριθμους. Η στρατηγική τοποθέτηση σε niche playlists, η συνεργασία με influencers του είδους, η δημιουργία οπτικού περιεχομένου (lyric videos, live sessions, behind-the-scenes) και η εκμετάλλευση του YouTube ως δευτερεύουσας πλατφόρμας ανακάλυψης έχουν γίνει απαραίτητα εργαλεία. Αν και υπάρχει μία λανθασμένη άποψη προς η τεχνολογία μειώνει την ποιότητα, αυτό στην ουσία δεν ισχύει καθώς δεν την αντικαθιστά, απλά λειτουργεί ως διαφορετικός πολλαπλασιαστής ή ένα ακόμα φίλτρο για την ορατότητα ενός καλλιτέχνη. Σίγουρα στο παρελθόν, όπου υπήρχε φυσική πώληση, λειτουργούσαν πάλι τέτοιοι μηχανισμοί απλά με διαφορετικό τρόπο. Υπάρχουν πολλά παραδείγματα πλέον, στα οποία νέες χρησιμοποιούν μικρά βιντεράκια στις πλατφόρμες, κάτι που τραβάει εύκολα το βλέμμα και την προσοχή νέου ακροατή και ίσως υποψήφιο οπαδού της μπάντας.

 

Συγκυρία, Πολιτισμικό Πλαίσιο & ο Ρόλος της Τύχης

 

Οι Peterson & Berger το 1975 και ο Frith το 1987 ασχολήθηκαν και ανέλυσαν την έννοια της πολιτιστικής παραγωγής και συμπέραναν πως η επιτυχία έχει να κάνει με πολιτισμικούς ιστορικούς σταθμούς, όπως είναι για παράδειγμα οι κοινωνικές αναταραχές, οι αλλαγές στην κουλτούρα των νέων, κένα που έχουν δημιουργηθεί στην αγορά, καθώς και κάποιες χρήσεις ενός τραγουδιού, όπως είναι η χρήση σε ταινία ή παιχνίδια και δημοφιλή video. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν μπορούμε να μιλάμε για κάποια τυφλή σύμπτωση, αλλά για την ικανότητα μιας μπάντας ή ενός καλλιτέχνη ή του επιτελείου να μπορέσεις να γνωρίσει και να αξιοποιήσει μία πολιτισμική ευκαιρία όταν αυτή εμφανίζεται.

Στη metal μουσική υπάρχουν αρκετά τέτοια παραδείγματα, αλλά τα πιο χαρακτηριστικά είναι άνοδος του groove metal στα τέλη της δεκαετίας του ‘80, αλλά επίσης αναβίωση του traditional heavy metal τη δεκαετία του 2010, κάτι που δεν είχε να κάνει με μουσικές καινοτομίες αλλά σε μία γενική πολιτισμική κόπωση από τα προηγούμενα trends, επίσης αλλαγές στα μέσα παραγωγής καθώς και στην συλλογική νοσταλγία ή ακόμα αναζήτηση πιο βαριάς μουσικής σε περιόδους κοινωνικής αβεβαιότητας. Η επιτυχία λοιπόν, έχει να κάνει με την σωστή στιγμή, το timing, καθώς και την πολιτισμική συντονιστικότητα, όπως το ονόμασαν οι ακαδημαϊκές πηγές, ή αλλιώς cultural resonance.

Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι δυο «βρετανικές εισβολές» στην αμερικάνικη μουσική αγορά, η μία στη δεκαετία του 60 και και η επόμενη 2 δεκαετίες μετά, που είχαν ακριβώς το σωστό timing και έκανα κάθε βρετανική μπάντα να κάνει τρελές πωλήσεις στην άλλη μεριά του Ατλαντικού. Επίσης κάποιες μπάντες έχουν ταυτιστεί με τον πόλεμο του Βιετνάμ και με τους στρατιώτες που γυρνούσαν από τον πόλεμο να τις καθιερώνουν και στην αμερικάνικη αγορά και όχι μόνο στα στρατόπεδα το αμερικάνικου στρατού.

Ουσιαστικά, ξύσαμε λίγο την επιφάνεια και απλά είδαμε μερικούς παράγοντες που μπορούν να καθορίσουν την επιτυχία ή μη μιας ροκ ή μιας metal μπάντας. Και σίγουρα δεν είναι μόνο αυτά πού την καθορίζουν, αλλά υπάρχουν πολλά σημεία ακόμα αν υποθέσουμε πως η μπάντα έχει ήδη τη μουσική αρτιότητα. Σίγουρα η επιτυχία μιας μπάντας ή ενός καλλιτέχνη δεν είναι μονοδιάστατο φαινόμενο και ως θεμέλιο πρέπει να θεωρηθεί η ποιότητα, αλλά η άνοδος, εδραίωση, αλλά ακόμα και η μακροζωία ενός συγκροτήματος καθορίζονται από ένα πλήθος αλληλοεπικαλυπτόμενων παραγόντων, όπως για παράδειγμα τα βιομηχανικά δίκτυα και gatekeepers, στρατηγικό μάρκετινγκ και κατασκευή αυθεντικότητας, ενεργές κοινότητες φαν και υποπολιτισμικό κεφάλαιο, αλγοριθμική ορατότητα και ψηφιακή προσαρμογή, καθώς και πολιτισμική συγκυρία και πάντα λίγη τύχη να είναι υπολογίσιμη.

Η κατανόηση των μηχανισμών αυτών δεν μειώνει την τέχνη ούτε την υποβαθμίζει, αλλά αντίθετα μπορεί και εύκολα να αναγνωρίσουμε το γεγονός πως η μουσική δε ζει στο κενό, αν και πολλές φορές είναι ένας ανεξάρτητος οργανισμός. Η μουσική που ακούμε σήμερα ζει μέσα στα συστήματα που ζούμε κι εμείς, μέσα στις ίδιες κοινότητες και ακολουθεί τις ίδιες ιστορικές στιγμές. Και για αυτό το λόγο ακριβώς οι επιτυχίες στη ροκ και στη metal μουσική είναι συγχρόνως καλλιτεχνική, κοινωνική και η βιομηχανική πράξη.

Jacek Henryk Maniakowski

Part I 

Πηγές: 

1. Anderton, C., Dubber, A., & James, M. (2011). Understanding the Music Industry. SAGE Publications. 

2. Frith, S. (1987). "Towards an Aesthetic of Popular Music". Στο Music and Society: The Politics of Composition, Performance and Reception (επιμ. R. Leppert & S. McClary). Cambridge University Press. 

3. Hesmondhalgh, D. (2019). The Cultural Industries (4η έκδ.). SAGE Publications. 

4. Hirsch, P. M. (1972). "Processing Fads and Fashions: An Organization-Set Analysis of Cultural Industry Systems". American Journal of Sociology, 77(4), 639–659. 

5. Jenkins, H. (1992). Textual Poachers: Television Fans and Participatory Culture. Routledge. 

6. Kahn-Harris, K. (2007). Extreme Metal: Music and Culture on the Edge. Berg Publishers. 

7. Moore, A. F. (2002). "Authenticity as Authentication". Popular Music, 21(2), 209–223. 

8. Morris, J. W. (2015). Selling Digital Music, Formatting Culture. University of California Press. 

9. Peterson, R. A., & Berger, D. G. (1975). "Cycles in Symbolic Production: The Case of Popular Music". American Sociological Review, 40(2), 158–173. 

10. Thornton, S. (1995). Club Cultures: Music, Media and Subcultural Capital. Polity Press. 

11. Weinstein, D. (2013). Heavy Metal: The Music and Its Culture (αναθεωρημένη έκδ.). Da Capo Press. 

12. Wikström, P. (2020). The Music Industry: Music in the Cloud (3η έκδ.). Polity Press. 

Η επιτυχία στην μουσική βιομηχανία Part I

 

Είναι σχεδόν επιβεβαιωμένο ως οι πρωτοπόροι σε οποιοδήποτε τομέα σπάνια δοξάζονται συνήθως στη δόξα παίρνει ο αμέσως επόμενος ή ο άνθρωπος που κατάφερε να αναδείξει την πρωτοπορία, που δεν άνηκε πάντα στον ίδιο. Η δόξα ή αναγνώριση, η επιτυχία και η ανάδειξη είναι φαινόμενα που δεν έχουν να κάνουν με την ικανότητα, το ταλέντο και τη γνώση ενός αντικειμένου. Η μουσική, ένα κομμάτι της ζωής και της ανθρώπινης δραστηριότητας, επηρεάζεται από τους ίδιους κανόνες. Όσοι ασχολούνται με μουσική είτε ως ακροατές είτε ως μουσικοί είτε ακόμα ως άνθρωποι που είναι μέσα στην μουσική show bizz, γνωρίζουν πολύ καλά ότι δεν είναι το καλύτερο συγκρότημα ή ο καλύτερος καλλιτέχνης αυτός που γνωρίζει τη μεγάλη επιτυχία, αλλά αυτός που βρισκόταν τη σωστή στιγμή, στο σωστό σημείο και με τη σωστή ιδέα.

Στην πλειοψηφία ο κόσμος έχει την εντύπωση πως ο στόχος της ροκ και της metal μουσικής είναι η δόξα και η καταξίωση, αλλά ελάχιστοι γνωρίζουν πως ουσιαστικά ο σκοπός είναι η απλή επιβίωση. Και όντως σε αυτό το κομμάτι ένα μικρό μόνο ποσοστό, μάλλον μονοψήφιο, καταφέρνει απλά να επιβιώσει ώστε να συντηρείται από τη μουσική. Η ικανότητα και το ταλέντο ενός μουσικό καθώς και η μουσική γνώση είναι όντως απαραίτητα, αλλά δεν αποτελούν καμία εγγύηση επιτυχίας. Η ιστορία τις ροκ και της metal μουσικής σφήζει από παραδείγματα εξαιρετικών συγκροτημάτων τα οποία ποτέ δεν γνώρισαν τη δόξα και πάντα έμειναν στο περιθώριο. Εν αντιθέσει, κάποιες μπάντες με πολύ μέτρια τεχνική και  μουσική επάρκεια κατάφερε να γίνουν παγκόσμια φαινόμενα. Και έτσι εύκολα μπορούμε να καταλάβουμε πως η διαφορά δεν βρίσκεται στο στούντιο ή στη σκηνή, αλλά σε ένα πιο πολύπλοκο σύστημα βιομηχανικών, κοινωνικών, τεχνολογικών καθώς ακόμα και πολιτισμικών παραγόντων οι οποίοι αλληλεπιδρούν και διαμορφώνουν την εικόνα ενός καλλιτέχνη μίας μπάντας, την εμπορική επιτυχία και την μακροζωία ενός μουσικού σχήματος.

 

Βιομηχανικά Δίκτυα & Πύλες Εισόδου (Gatekeeping)

 

Στην εποχή των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και γενικά της εύκολης πρόσβαση στην πληροφορία, ένας καλλιτέχνης ή ενα συγκρότημα μπορεί να ακολουθήσει ένα μοναχικό δρόμο και να γίνει γνωστός μέσω από αυτά. Άρα στη συνέχεια τα πράγματα δεν είναι ακριβώς όπως το φανταζόταν ένας φιλόδοξος καλλιτέχνης. Εκεί χρειάζεσαι πλέον να μπεις μέσα στη μουσική βιομηχανία και προφανώς τα δημιουργήματά του κάθε μουσικού γίνονται πλέον προϊόντα. Η μουσική βιομηχανία, από τότε που ανακάλυψε πως μπορεί να βγάλει υπερκέρδη από την τέχνη της μουσικής, όσο ένα σύστημα «πυλών» (gatekeeping), μέσα στο οποίο η συγκεκριμένη επαγγελματική κόμβοι ελέγχουν την ροή της δημιουργίας προς το κοινό. Κάτι στο οποίο είχε αναφερθεί ήδη το 1972 ο Hirsch και συγκεκριμένα αναφέρει πως η επιτυχία δεν είναι απλώς αποτέλεσμα της καλλιτεχνικής αξίας, αλλά αποτελεί προϊόν οργανωσιακών διαδικασιών επιλογής, προώθησης και τέλος διανομής. Στη Rock & Metal σκηνή, οι ρόλοι των A&R (Artists & Repertoire) των μάνατζερ, των παραγωγών, των bookers φεστιβάλ και των ραδιοφωνικών παραγωγών είναι καθοριστικοί. Έτσι, μία μπάντα που μπορεί να διαθέτει ένα καταπληκτικό υλικό αλλά δεν έχει καμία πρόσβαση στα δίκτυα διανομής, συνεργασίες με έμπειρους παραγωγούς και δεν την προσκαλούν σε φεστιβάλ ο έκτης αρχής έχουν πολύ κόσμο, συνεχίζει να είναι απλά ένα κρυμμένο διαμάντι το οποίο ίσως το βρουν κάποιοι μουσικωρύχοι.

Εύκολα μπορεί κάποιος να απαντήσει σε κάποιο ρομαντικό που μόλις ανακάλυψε μία μπαντάρα, γιατί αυτήν δεν παίζουν στα ραδιόφωνα FM ή γιατί δεν καλούν στα μεγάλα φεστιβάλ. Οι Hesmondhalgh το 2019 και Anderton, Dubber & James  το 2011 τονίζουν σχεδόν κυνικά πως η μουσική βιομηχανία δεν ανακαλύπτει τα ταλέντα, αλλά τα κατασκευάζει η ίδια μέσα από στρατηγικές τοποθέτησης, μέσα από σωστές επενδύσεις και μέσα από την σωστή διαμεσολάβηση. Στην metal σκηνή, μιλώντας πιο συγκεκριμένα, η πρόσβαση σε εξειδικευμένα δίκτυα, όπως είναι τα Labels (π.χ. ετικέτες όπως η Nuclear Blast, η Season of Mist ή η Metal Blade), λειτουργούν ως ένα πιστοποιητικό καλής ποιότητας της μπάντας, κάτι που από μόνο του μπορεί να ανοίξει αρκετές πόρτες.

 

Μάρκετινγκ, Οπτική Ταυτότητα & η Κατασκευή της «Αυθεντικότητας»

 

Στη Rock και στη Metal μουσική η καλλιτεχνική αξία πολλές φορές έχει δευτερεύοντα ρόλο, καθώς η εικόνα, κυρίως στη Metal μουσική, παίζει ένα βασικό ρόλο ο οποίος δεν είναι διακοσμητικός και αποτελεί το κυρίως μέρος του προϊόντος. Η ταυτότητα μιας  μπάντας  ως εικόνα (εξώφυλλα, λογότυπα, σκηνική παρουσία, merchandising) λειτουργεί ως ένας κώδικας αναγνώρισης, αλλά επίσης ως ένα μέσον το οποίο το διαφοροποιεί από την ήδη κορεσμένη αγορά. Κάτι το οποίο έχει παρατηρήσει και ο Moore το 2002, λέγοντας χαρακτηριστικά [ως η η «αυθεντικότητα» στη δημοφιλή μουσική δεν είναι εγγενής ιδιότητα, αλλά πολιτισμική κατασκευή που διαπραγματεύεται συνεχώς μέσω των μέσων, των κριτικών και των φαν. Και προφανώς γίνεται εύκολα κατανοητό πως μία μπάντα στη δεκαετία του ‘80 έπρεπε να δημιουργήσει διαφορετική εικόνα απ' ότι μία μπάντα στην δεκαετία του 2020 και μπορεί ο καθένας να αντιληφθεί γιατί κάποιες μπάντες δεν μπορεί να πετύχουν στη σημερινή εποχή αντιγράφοντας κάποιες άλλες τον προηγούμενο δεκαετιών.

Στην Metal μουσική η αυθεντικότητα έχει άμεση σύνδεση με την υποκριτική απόρριψη της εμπορευματοποιήσεις, τονίζοντας την «underground» προέλευση, την τεχνική επάρκεια καθώς και την πολιτισμική συνέπεια, κάτι που αναφέρει χαρακτηριστικά ο Weinstein το 2013. Μία μπάντα πρέπει να παρουσιάσει μία ιστορία γύρω από αυτήν που να έχει συνέπεια και να μπορεί να δημιουργήσει ταυτότητά της, είτε αυτό γίνεται μέσω κάποιας μυθολογίας είτε μέσα από κάποιο κοινωνικό σχολιασμό, αλλά ακόμα μέσω μιας αισθητικής ομοιογένειας, δημιουργώντας με αυτό τον τρόπο μία συναισθηματική δέσμευση που έχει τη δυνατότητα να μεταφραστεί σε πιστό κοινό καθώς και σε εμπορική ανθεκτικότητα.

Η θεωρία του Weinstein βρίσκει την εφαρμογή της σε δυο χαρακτηριστικά παραδείγματα πολύ επιτυχημένων συγκροτημάτων, στους Ghost και στους Slipknot. Οι πρώτοι κρατάνε τη συνέπεια τους μέσω της θεατρικής, σχεδόν κινηματογραφικής συνέπειας δημιουργώντας μία ιστορική αφήγηση με την διαδοχή Papa Emeritus/Cardinal Copia και τους ανώνυμους Nameless Ghouls. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα να δημιουργούν μία διαρκώς αυξανόμενη βάση των οπαδών (fanbases) και από τις πιο πιστές στη σύγχρονη σκηνή. Κατάφεραν να αναδείξουν το γεγονός πως η εμπορική αυθεντικότητα είναι το ίδιο ισχυρή με την αυθόρμητη.

Οι δεύτεροι, οι Slipknot, δημιούργησα την αυθεντικότητά τους ως μία ωμή συνέπεια και underground ρίζα. Η εικόνα τους με μάσκες, με φόρμες, αλλά ακόμα και με αριθμούς δημιουργήθηκε μέσα από την μυθολογία της Iowa, ακολουθώντας θέματα όπως είναι η αποξένωση, η οργή καθώς και η ψυχολογική κατάρρευση και κατάφερε να δημιουργήσουν μία ταυτότητα που παραμένει αναλλοίωτη στον πυρήνα της, παρά τις αλλαγές των μελών και του ήχου.

Και στις δυο περιπτώσεις, το κοινό δεν αγοράζει τη μουσική των δυο αυτών συγκροτημάτων, αλλά συμμετέχει παράλληλα στον μύθο που έχουν δημιουργήσει.

Jacek Henryk Maniakowski

Part II

Πηγές: 

1. Anderton, C., Dubber, A., & James, M. (2011). Understanding the Music Industry. SAGE Publications. 

2. Frith, S. (1987). "Towards an Aesthetic of Popular Music". Στο Music and Society: The Politics of Composition, Performance and Reception (επιμ. R. Leppert & S. McClary). Cambridge University Press. 

3. Hesmondhalgh, D. (2019). The Cultural Industries (4η έκδ.). SAGE Publications. 

4. Hirsch, P. M. (1972). "Processing Fads and Fashions: An Organization-Set Analysis of Cultural Industry Systems". American Journal of Sociology, 77(4), 639–659. 

5. Jenkins, H. (1992). Textual Poachers: Television Fans and Participatory Culture. Routledge. 

6. Kahn-Harris, K. (2007). Extreme Metal: Music and Culture on the Edge. Berg Publishers. 

7. Moore, A. F. (2002). "Authenticity as Authentication". Popular Music, 21(2), 209–223. 

8. Morris, J. W. (2015). Selling Digital Music, Formatting Culture. University of California Press. 

9. Peterson, R. A., & Berger, D. G. (1975). "Cycles in Symbolic Production: The Case of Popular Music". American Sociological Review, 40(2), 158–173. 

10. Thornton, S. (1995). Club Cultures: Music, Media and Subcultural Capital. Polity Press. 

11. Weinstein, D. (2013). Heavy Metal: The Music and Its Culture (αναθεωρημένη έκδ.). Da Capo Press. 

12. Wikström, P. (2020). The Music Industry: Music in the Cloud (3η έκδ.). Polity Press.  

Suzi Quatro - Can the Can

 

Ο χώρος της μουσικής, από τα πρώτα χρόνια της, δεν ήταν ιδιαίτερα φιλόξενος για τις γυναίκες. Αλλά γενικά ο χώρος της κάθε είδους δημιουργίας, είχε τις πόρτες κλειστές σε ανθρώπους θηλυκού γένους. Αυτό μάλλον οφειλόταν σε γενικά κοινωνικά στερεότυπα, που προεκτεινόταν και στον χώρο της τέχνης. Ίσως πιο τρανταχτό παράδειγμα είναι η περίπτωση της αδελφής του Mozart, της Nannerl. Παιδί-θαύμα και αυτή, κατά την γνώμη πολλών ειδικών, μεγαλύτερο ακόμα ταλέντο από τον ίδιο τον Amadeus, αλλά…. «η Nannerl είναι κορίτσι και ένα κορίτσι δεν έχει το δικαίωμα να συνθέτει...» όπως γράφει κάποιος για την ταινία του 2010, που αφορούσε την ζωή της. Όμως από την δεκαετία του ’70, τα πράγματα άρχισαν να παίρνουν την κανονική τους ροή και με την εμφάνιση της ροκ κυρίως, το ταλέντο σταμάτησε να έχει γένος.

Και η κυρία, που από τις πρώτες γυναικείες φωνές, απέδειξε ότι το rock’n’roll δεν είναι μόνο αντρική υπόθεση, ήταν η Suzi Quatro. Το ντεμπούτο άλμπουμ  της Can the Can του 1973 έκανε παγκόσμια αίσθηση, ανεβάζοντάς την στην κορυφή πολλών charts, αλλά και στον θρόνο της rock’n’roll μουσική.  Και το πιο σημαντικό σκαλοπάτι για τον θρόνο αυτό ήταν το δεύτερο single και το ομώνυμο του άλμπουμ τραγούδι. Η συγκεκριμένη σύνθεση δεν ανήκει στην ίδια, αλλά στους Mike Chapman και Nicky Chinn. Δύο μουσικοί παραγωγοί που είναι υπεύθυνοι για πολλές επιτυχίες και για την μουσική παραγωγή κορυφαίων ροκ άλμπουμ, όπως και στο συγκεκριμένο άλμπουμ του 1973. Παρ’ όλο που οι περισσότερες συνθέσεις, άνηκαν στην ίδια τραγουδίστρια, αλλά και μπασίστρια, πρώτη γυναίκα που έπαιζε αυτό το όργανο και έφτασε στο Νο 1, με αυτό το τραγούδι έκανε την απόλυτη επιτυχία της. Και ουσιαστικά έβαλε την θεμέλιο λίθο για την δημιουργία και άλλων female bands.

Η επιτυχία της αυτή ήταν από τις πιο επιδραστικές στην  ιστορία της ροκ μουσικής, ώστε να δημιουργηθεί ακόμα ένα μεγάλο μουσικό ρεύμα αυτό των γυναικείων γκρουπ. Όπου ο ρόλος μιας μουσικού δεν είναι διακοσμητικός μόνο, αλλά και μπορεί άνετα να ηγηθεί μια μπάντας που ξέρει να ροκάρει. Άλλωστε και ο τίτλος του τραγουδιού είναι ένα είδος ποιητικής αδείας, που γραμματικά και συντακτικά δεν υπάρχει, αλλά προσδιορίζει ότι μπορείς να κάνεις το αδύνατο. Ο Nicky Chinn συγκεκριμένα αναφέρει ότι το δεύτερο can (μπορώ) επιτείνει την έννοια του μπορώ, πέρα από το πολύ καλό ηχητικό αποτέλεσμα. Επίσης στο ρεφρέν υπάρχει ένα λογοπαίγνιο με την λέξη «can” και όλες τις σημασίες της, μπερδεύοντας ακόμα περισσότερο κάποιον που θέλει να ασχοληθεί με την σημασία των στίχων. Γενικά ο κόσμος αποδέχτηκε την φράση σχεδόν ασχολίαστα. Η ίδια ερμηνεύτρια όταν άκουσε την δημιουργία των δύο παραγωγών, κατάλαβε κατευθείαν ότι είχε στα χέρια της «κάτι μεγάλο». Η φράση «Can the Can» δεν υπήρχε ως σταθερή έκφραση στην αγγλική γλώσσα πριν το τραγούδι. Οι Chinn/Chapman την επινόησαν συνδυάζοντας δύο στοιχεία: Το ρήμα «to can» στην αργκό σημαίνει «να τα καταφέρεις», «να χειριστείς μια δύσκολη κατάσταση» ή ακόμη και «να απολύσεις/να σταματήσεις κάτι». Η επανάληψη της λέξης δημιουργεί έναν ρυθμικό, σχεδόν κρουστικό ήχο που μιμείται τον παλμό του τραγουδιού.

Ουσιαστικά, ο τίτλος λειτουργεί σαν μανιφέστο:

 «Μπορείς να κάνεις το αδύνατο. Μπορείς να τα βγάλεις πέρα. Μπορείς να σπάσεις το καλούπι». Η Suzi το κατάλαβε αμέσως γιατί η ίδια ζούσε καθημερινά αυτή την πραγματικότητα, μια γυναίκα με μπάσο σε έναν αντρικό κόσμο.

Το πρώτο single από αυτό το άλμπουμ ήταν το τραγούδι Rolling Stone, όμως η μόνο στην Πορτογαλία έκανε κάποια σχετική επιτυχία. Έτσι δημιουργήθηκε η ανάγκη για ένα νέο single και όπως αποδείχθηκε ήταν και πολύ εύστοχη κίνηση. Το τραγούδι, αν και ηχογραφήθηκε με session μουσικούς, ανέβηκε Νο 1 στην Αυστραλία, Γερμανία και στην Βρετανία έφτασε ψηλά, χωρίς όμως να πιάσει κορυφή, αλλά ούτε να έχει ιδιαίτερη επιτυχία στην Αμερική.  Παρ΄ όλα αυτά έχει μπει σε αρκετούς καταλόγους με τα πιο σημαντικά τραγούδια του περασμένου αιώνα. το κομμάτι ηχογραφήθηκε με session μουσικούς. Αυτό ήταν η συνήθης πρακτική του ντουέτου Chapman & Chinn στην αρχή της δεκαετίας του ’70, δηλαδή έγραφαν, παρήγαγαν και ηχογραφούσαν τα βασικά όργανα με έμπειρους στούντιο μουσικούς, ενώ ο καλλιτέχνης εστίαζε στα φωνητικά και την ερμηνεία. Η Suzi Quatro, αν και ήδη ικανή μπασίστρια, δεν έπαιξε μπάσο στην αρχική στούντιο εκτέλεση. Ωστόσο, η ενέργεια και η στάση της στο μικρόφωνο ήταν τέτοια που το τραγούδι απέκτησε αμέσως «σώμα». Σύντομα, η ίδια θα αναλάμβανε το μπάσο και στις ζωντανές εμφανίσεις και στις επόμενες ηχογραφήσεις, μετατρέποντας το project από «προϊόν παραγωγής» σε αυθεντική ροκ μπάντα.

Η επιτυχία του «Can the Can» δεν ήταν απλώς εμπορική. Ήταν οπτική και πολιτισμική. Η Joan Jett έχει δηλώσει επανειλημμένα ότι βλέποντας τη Suzi Quatro στην τηλεόραση να παίζει μπάσο και να τραγουδάει με αυτή την επιθετική, αυτοπεποίθηση, κατάλαβε ότι «μια γυναίκα μπορεί να ηγηθεί ροκ μπάντας». Αυτή η στιγμή αναγνωρίζεται ως καταλυτική για τη δημιουργία των «The Runaways» και, κατ’ επέκταση, για ολόκληρη την punk, riot grrrl και alternative γυναικεία σκηνή των επόμενων δεκαετιών. Χωρίς το «Can the Can», το τοπίο του γυναικείου rock θα ήταν σημαντικά διαφορετικό.

Το promo clip του Can the Can θεωρείται ένα από τα πρώτα «rock video» που έδειχναν γυναίκα με δερμάτινα, με το μπάσο στο χέρι και στάση που δεν ταυτιζόταν με την ως τότε εικόνα μιας γυναίκας που τραγουδάει. Σε μια εποχή που οι γυναικείες φωνές στην ποπ προβάλλονταν συχνά ως «γλυκές» ή «διακοσμητικές», η εικόνα της Quatro ήταν σοκ. Δεν τραγουδούσε για αγάπη με δάκρυα. Τραγουδούσε για δύναμη, για ρυθμό, για παρουσία. Αυτή η οπτική γλώσσα επηρέασε άμεσα την glam rock αισθητική και αργότερα την punk και new wave σκηνή.

Το τραγούδι έχει συμπεριληφθεί σε πολλές λίστες «σπουδαιότερων rock τραγουδιών του 20ού αιώνα» από περιοδικά όπως το «Q», το «Mojo» και το «Classic Rock». Αναγνωρίζεται όχι μόνο για την εμπορική του επιτυχία, αλλά για το ότι «έσπασε το ταμπού του οργάνου», ουσιαστικά πριν τη Suzi, το μπάσο θεωρούνταν σχεδόν αποκλειστικά αντρικό πεδίο. Εκείνη το έκανε σύμβολο γυναικείας ροκ δύναμης. Επιπλέον, η φράση «Can the Can» έχει περάσει στην ποπ κουλτούρα ως συνώνυμο του «να τα καταφέρεις απέναντι σε όλες τις αντιξοότητες».

Jacek Henryk Maniakowski

Γιατί ακούμε metal ή punk μουσική; Η επιστήμη πίσω από την μουσική επιλογή

Ίσως από τα μεγαλύτερα ερωτήματα που έχουμε βασανίσει τους φιλοσόφους και επιστήμονες είναι κατά πόσο έχουμε ελεύθερη βούληση να επιλέγουμε, να αποφασίζουμε ουσιαστικά τι θα συνοδεύσει στη ζωή μας και για το υπόλοιπο της. Από τι θα ασχοληθούμε από την παιδική μας ηλικία ως με ποιον άνθρωπο θέλουμε να τελειώσουμε τη ζωή μας, από το να επιλέξουμε τι φαγητό μας αρέσει ως και τη μουσική θα ακούσουμε. Η βούληση η δικιά μας δεν είναι ακριβώς ελεύθερη, ίσως κάποιες στιγμές μπορεί να γίνει αλλά στην ουσία, είναι πολλοί άλλοι παράγοντες που μας οδηγούν να κάνουμε οποιαδήποτε επιλογή. Και η μουσική, όπως σε κάθε πτυχή της ζωής μας, δεν αποτελεί καμία εξαίρεση.

Δεν ακούμε τη μουσική τυχαία. Δεν πατάμε κάποιο κουμπί επειδή απλά μας αρέσει ο ήχος, αλλά η επιλογή ενός μουσικού είδος είμαι μια πράξη το οποίο ορίζει την ταυτότητά μας, αλλά παράλληλα και μια νευροβιολογική αντίδραση καθώς και μια κοινωνική δήλωση και σίγουρα δεν μπορούμε να αφαιρέσουμε και την ψυχολογική ανάγκη. Και το γεγονός αυτό το επιβεβαιώνει και η επιστήμη, δηλαδή πώς η μουσική που ακούμε, ειδικά για κάποια είδη όπως είναι η metal και η punk, είναι αποτέλεσμα ενός σύνθετου πλέγματος παραγόντων και αίτιων τα οποία ξεκινούν από τον εγκέφαλο και φτάνουν ακόμα και στην κουλτούρα.

H ακρόαση της μουσικής καταφέρνει να ενεργοποιεί το σύστημα που σχετίζεται με την ανταμοιβή του εγκεφάλου, γεγονός το οποίο απελευθερώνει την ντοπαμίνη, δηλαδή την ουσία η οποία σχετίζεται με την ευχαρίστηση από το φαγητό, το σεξ ή ακόμα και το χρήμα. Μελέτη του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης έδειξε ότι η χορήγηση λεβοντόπα (πρόδρομος της ντοπαμίνης) κατάφερε να αυξήσει την απόλαυση από τη μουσική, ενώ επίσης η ρισπεριδόνη (ανταγωνιστής ντοπαμίνης) την περιόρισε σημαντικά. Η μελέτη αυτή λοιπόν, αποδεικνύει πως η μουσική απόλαυση έχει και βιολογική βάση και δεν αποτελεί απλά ένα πολιτισμικό κατασκεύασμα.

Η metal και η punk, αν και πολλές φορές θεωρούνται επιθετικά είδη με αρνητική διάθεση, παρόλα αυτά προκαλούν έντονη συναισθηματική διέγερση και σαν συνέπεια βοηθούν στην εκτόνωση του άγχους, της οργής καθώς και της απογοήτευσης. Μέσα από τις μελέτες έχει αναδειχθεί το γεγονός πώς οι ακροατές και φίλε αυτών των ειδών μπορούν να βιώσουν πολύ θετικά συναισθήματα, παρόμοια με εκείνα τα οποία προκαλούνται από μουσικά είδη που είναι πιο ήπια ή αλλιώς πιο εύπεπτα. Η μουσική καταφέρνει να γίνεται ένα εργαλείο της συναισθηματικής ρύθμισης, καθώς και η επιλογή της τις περισσότερες φορές είναι ασυνείδητη αλλά ταυτόχρονα και στοχευμένη. Δηλαδή, από τη στιγμή που ακούμε metal μουσική, δεν βιώνουμε κάποιον θυμό, αλλά αντίθετα νιώθουμε εκτόνωση. Κάτι ανάλογο ισχύει και για την punk μουσική, όπου κατά τη διάρκεια της ακρόασης της δεν απορρίπτουμε, αλλά επαναπροσδιορίζουμε.

Στην επιλογή της μουσικής που ακούμε, σημαντικό ρόλο παίζει επίσης και η προσωπικότητα. Οι οπαδοί της metal και της punk έχουν την τάση να είναι πιο ανοιχτοί σε οποιαδήποτε εμπειρία και παράλληλα κρατούν αρνητική στάση απέναντι σε μια συντηρητική εξουσία, έχουν ανάγκη για μοναδικότητα και επίσης πολύ χαμηλά επίπεδα αναζήτησης κάποιας θρησκευτικής ομαδοποίησης. Μελέτη του Swami το 2013 ανέδειξε το γεγονός πως η μεταλλάδες πολλές φορές έχουνε πιο χαμηλή αυτοεκτίμηση, αλλά ως αντίβαρο χρησιμοποιούν τη μουσική σαν έναν χώρο αυτοεπιβεβαίωσης καθώς και ταύτισης. Στην περίπτωση αυτή η μουσική γίνεται όχι απλά ένα καταφύγιο, αλλά ένας καθρέφτης της κάθε προσωπικότητας. Και σε τελική ανάλυση, δεν ακούμε την metal επειδή νιώθουμε θυμό, αλλά γιατί προσπαθούμε και θέλουμε να είμαστε αληθινοί.

Σε όλα αυτά προστίθεται και η κοινωνική πλευρά της προτίμησης μας για τη μουσική ως ένα κοινωνικό σήμα. Μια έρευνα των Clark & Lonsdale το 2023 απέδειξε πως η προτίμηση για μια πιο έντονη και επαναστατική μουσική έχει άμεση σχέση με πολύ υψηλή συλλογική αυτοεκτίμηση, δηλαδή οι ακροατές της νιώθουν υπερήφανοι για την ομάδα στην οποία ανήκουν και ταυτίζονται με αυτήν. Στην περίπτωση αυτή η μουσική γίνεται ένα badge of identity, δηλαδή ένα σύμβολο για το ποιος είμαι και πού ανήκω. Η ταύτιση αυτή δεν έχει να κάνει με τον ήχο, αλλά είναι μια δήλωση, μια φωνή, καθώς και η πίστη σε μια κοινότητα.

Η βία αποτελεί μια κρίσιμη περίοδος για τη διαμόρφωση όχι μόνο της προσωπικότητας του καθένα, αλλά και για την διαμόρφωση της μουσικής ταυτότητας. Η μουσική την οποία ακούμε μεταξύ 12 και 22 ετών αφήνει ένα ανεξίτηλο στίγμα, παράλληλα λειτουργώντας ως μουσικό imprinting το οποίο δύσκολα μπορεί να αλλάξει αργότερα. Η metal και η punk, με την ένταση και την ειλικρίνεια της, αλλά γενικά με την αντικομφορμιστική τους φύση, βρίσκουν το πιο εύκολο σημεία επικοινωνίας με την ψυχολογία ενός έφηβου, δηλαδή την ανάγκη για ανεξαρτησία, την αμφισβήτηση και την δημιουργία της ταυτότητάς του. Δεν αποτελεί ένα τυχαίο γεγονός πως οι πρώτες μπάντες που αγαπήσαμε στην εφηβεία, συνεχίζουμε να τις αγαπάμε για πάντα. Είναι οι πρώτες φωνές οι οποίες με τις νότες τους είπαν την πιο όμορφη κουβέντα σε φιλικές ψυχές: «είσαι εντάξει έτσι όπως είσαι».

Καλά στην επιλογή της μουσικής, καθοριστικό ρόλο έχει το περιβάλλον καθώς και η πολιτισμική έκθεση. Από τη στιγμή που έχουμε μεγαλώσει σε κοινότητες μέσα στις οποίες η punk ή η metal έχουν μια αισθητή παρουσία, είναι πολύ πιθανόν κράτησε ενσωματώσουμε ως ένα μέρος της πολιτισμικής μας ταυτότητας. Σε όλα αυτά προστίθεται και η γεωγραφία ως ένας ακόμα παράγοντας ο οποίος συμβάλλει στην επιλογή της μουσικής που ακούμε. Οι μελέτες έχουν δείξει πως η μουσικές μας ρίζες διαμορφώνονται πολύ νωρίς και παραμένουν σταθερές, ακόμα και αν έχουμε αλλάξει ριζικά πολιτισμικά μας περιβάλλοντα. Έτσι λοιπόν, η μουσική δεν είναι μόνο μια προσωπική επιλογή, αν αποτελεί επίσης και μια πολιτισμική μνήμη. Ουσιαστικά είναι ένα είδος soundtrack της γειτονιάς, της παρέας, της πρώτης συναυλίας. Είναι αυτή που κρατάει και τις παιδικές μας μνήμες, μαζί με τα αισθήματα μας, ακόμα ζωντανά.

Έχει πλέον αποδειχτεί πώς η μουσική έχει τη δυνατότητα να αποτελέσει ένα εργαλείο για την κατανόηση του εαυτού, ουσιαστικά μπορεί να γίνει ένα κλειδί αυτογνωσίας. Από τη στιγμή που ακούμε ένα τραγούδι το οποίο μας φέρνει κάποια συγκίνηση,  δεν είναι μόνο οι νότες που μας τη φέρνουν, αλλά ουσιαστικά ακόμα τον εαυτό μας. Η metal και η punk, με την ωμή ειλικρίνεια, στα όρια του κυνισμού, την άρνησή της για κάποιο είδος τι φτιασιδώματος, την αποδοχή του σκοτεινού και του ομιχλώδους, καταφέρνει να μας προσφέρει αυτό που λίγα είδη μπορούν, δηλαδή την αίσθηση πως δεν είμαστε μόνοι. Γιώργη μπορεί μετά να μετατραπεί σε ήχο, η αμφισβήτηση σε αριθμό καθώς και η μοναξιά έχει τις λέξεις της οι οποίες αποτυπώνονται στους στίχους.

Οι πιο πρόσφατες έρευνες δεν στοχεύουν να ακυρώσουν τη μαγεία που έχει η μουσική, αλλά ίσα ίσα προσπαθούμε να την εξηγήσουν, καθώς και να την αναδείξουν. Ουσιαστικά προσπαθούν να το γεγονός πως η επιλογή ενός είδους μουσικής αποτελεί μια πράξη βαθιά ανθρώπινη, αλλά επίσης και βαθιά πολιτισμική. Όλο αυτό έρχεται μα να δείξει το γεγονός πως δεν ακούμε metal επειδή είμαστε «σκληροί καριόληδες», δεν ακούμε απλά την πανκ επειδή είμαστε αντιδραστικοί. Ακούμε τα ίδια αυτά γιατί καταφέρνουν να μας επιτρέψουν, αλλά ίσως και να μας ωθήσουν λίγο περισσότερο, στο να είμαστε αληθινοί και πιο κοντά στον εαυτό μας, ουσιαστικά να είμαστε εμείς. Αυτό ακριβώς επιβεβαιώνεται και μέσα από τις σύγχρονες επιστημονικές έρευνες.

Η μουσική ουσιαστικά αποτελεί έναν τρόπο της ύπαρξης, είναι η σωκρατική μύγα η οποία προσπαθεί να τσιμπήσει, όχι για να βλάψει αλλά για να αφυπνίσει. Είναι η φωνή του Smith που σταματά πριν τον τερματισμό. Είναι το “I get knocked down, but I get up again”. Είναι το “God Save the Queen” που δεν σώζει τίποτα. Είναι το “Master of Puppets” που κόβει τα νήματα. Είναι το “Holiday in Cambodia” που δεν είναι καθόλου διακοπές. Είναι το “Roots Bloody Roots” που φωνάζει για καταγωγή και αντίσταση.

Συνοπτικά μπορούμε να πούμε πως η μουσική δεν είναι η επιλογή του ήχου, αλλά η επιλογή της ταυτότητας. Και σε αυτό συμφωνεί και η επιστήμη με τις σύγχρονες έρευνες της, επιβεβαιώνοντας το γεγονός πως οι ακροατές και οι φίλοι αυτών των ειδών το γνωρίζουν ήδη πώς η μουσική δεν είναι απλά η διασκέδαση. Είναι ένα τρόπος να υπάρχουμε και να θυμόμαστε, αλλά επίσης και να ζούμε σε ένα αντί-κόσμου. Έχοντας τις μνήμες μας, όχι μόνο στο μυαλό μας αλλά και στην καρδιά μας και ταυτόχρονα αντιστεκόμαστε με νότες. Να δημιουργούμε κοινότητες μέσα από τους ήχους και τις νότες, οι οποίες δεν ζητούν κάτι εμείς ή έγκριση άλλα προσφέρουν απλόχερα ένα καταφύγιο. Η metal και η punk δεν αποτελούν απλά μουσικά είδη, αλλά είναι ο τρόπος και το μέσον να μπορείς να υψώσει τη φωνή σου από τη στιγμή που δεν σε ακούει κανείς. Είναι ένα είδος που δεν αρκούνται στο να χαϊδέψουν, αλλά προσπαθούν να αφυπνίσουν. Ουσιαστικά αποτελεί το καλύτερο τεκμήριο στο αξίωμα πως η τέχνη δεν χρειάζεται να είναι απλά όμορφη, για να μπορεί να είναι αληθινή.

Η επιστήμη, μέσα από τις μελέτες της, τις αναφορές της στους νευροδιαβιβαστές, τις συγκριτικές τις στατιστικές και όποιους τρόπους χρησιμοποιεί για να τη εξερευνήσει, δεν αφαιρεί το μυστήριο της μουσικής, αλλά έρχεται για να δείξει προς αυτό το μυστήριο έχει πολύ βαθιές ρίζες, όχι μόνο στην ψυχή, αλλά και στον εγκέφαλο και στην ίδια την κοινωνία που ζούμε. Έρχεται να αποδείξει πως η επιλογή να ακούσουμε ένα τραγούδι δεν προέρχεται από ένα ρηχό «μου αρέσει», αλλά ουσιαστικά βασίζεται στο «με εκφράζει», «με σώζει», καθώς και «μου θυμίζει ποιος είμαι πραγματικά».

Και από τη στιγμή που η επιλογή της μουσικής είναι η metal ή η punk, τότε μιλάμε πολύ περισσότερο από μουσική, είναι μια βουτιά στην ίδια την ψυχή μας. Ουσιαστικά μιλάμε για μια «αντίσταση στην ομοιομορφία», για την «αποδοχή του σκοτεινού» ως ένα κομμάτι του ίδιου του εαυτού μας και τέλος για την «ανάγκη να ακουστείς χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσεις τίποτα». Η επιλογή αυτών των 2 ειδών ουσιαστικά είναι μια κραυγή, ως η ασβέστη φλόγα σε κάποιον ναό του ζωροαστρισμού, η οποία δεν σβήνει ποτέ, μια οργή η οποία δεν ξεχνά ποτέ και μια συλλογική μνήμη την οποία κανένας δεν μπορεί να υποτάξει.

Κάθε μουσικό είδος αποτελεί ένα σύμβολο, η metal και η punk είναι τα πιο ειλικρινή σύμβολα που έχουμε. Είναι μουσικά ρεύματα τα οποία δεν προσφέρουν προσδοκία κάποιας λύτρωσης, ούτε ουσιαστική παρηγοριά, αλλά απλόχερα δίνουν την αλήθεια, η οποία πολλές φορές δεν είναι καθόλου ευχάριστη, όμως είναι πάντα απαραίτητη. Και αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο επιλέγουμε αυτά τα είδη, όχι επειδή μας απαλύνουν τον πόνο και μας κάνουν να νιώθουμε καλά, αλλά επειδή μας κάνουν να νιώθουμε πραγματικά. Και σε αυτό τον τομέα, η επιστήμη δίνει απλόχερα τα δεδομένα της πήγε να το επιβεβαιώσει. Δεν είμαστε απλοί παθητικοί ακροατές, αλλά είμαστε δρομείς μεγάλων αποστάσεων με τη μουσική να είναι ο ρυθμός μας που ταιριάζει με τον χτύπο της καρδιάς.

 

Jacek Henryk Maniakowski

Πηγές: 

- [Clark & Lonsdale (2023) – Music preference, social identity, and collective self-esteem](https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/03057356221126202) 

- [Futura Labs – Psychology of Music Genres](https://futuralabs.tech/blog/music/psychology-of-music-genres-6-reasons-why-we-love) 

- [Swami et al. (2013) – Personality and Preference for Heavy Metal](https://www.apa.org/pubs/journals/features/aca-a0034493.pdf) 

- [Verywell Mind – Music Preferences and Personality](https://www.verywellmind.com/music-and-personality-2795424) 

- [Neuroscience News – The Neuroscience of Musical Tastes](https://neurosciencenews.com/music-taste-neuroscience-25588/) 

- [Frontiers in Psychology – Neural Correlates of Emotion Regulation and Music](https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2017.00501/full) 

- [PNAS – Dopamine modulates the reward experiences elicited by music](https://www.pnas.org/doi/pdf/10.1073/pnas.1811878116)

Όταν ο μύθος γεννά μουσική: Η απαρχή της rock

 

Όπου τα ίχνη της ιστορίας χάνονται, δημιουργείται ο μύθος. Τα πρόσωπα είτε θεοποιούνται είτε βυθίζονται στη λήθη και τα γεγονότα ξεθωριάζουν. Στη μουσική, τα γεγονότα που καθορίζουν την εξέλιξή της έχουν βαθιά κρυμμένες ρίζες. Η αναζήτησή τους είναι μάταιη ή στην καλύτερη περίπτωση, επίπονη. Κάθε άρθρο ή βιβλίο για τη μουσική πρέπει να λειτουργεί ως αφορμή για προσωπική αναζήτηση, όχι ως δογματική απάντηση. Στη μουσική δεν υπάρχει το «γνωρίζω», αλλά μόνο το «αναζητώ».

Η rock καθόρισε τη σύγχρονη μουσική δημιουργία. Η αναζήτηση της αρχής της γεννά περισσότερα ερωτήματα παρά απαντήσεις. Η δημιουργία της είναι αποτέλεσμα της τεχνολογικής εξέλιξης και των κοινωνικών ανακατατάξεων στον μεταπολεμικό δυτικό κόσμο. Όμως τα πρώτα της δείγματα εμφανίστηκαν νωρίτερα, όταν η μουσική βγήκε από τα «αριστοκρατικά σαλόνια» και έγινε μέσο έκφρασης των χαμηλότερων κοινωνικών στρωμάτων.

Είναι γενικά παραδεκτό ότι η rock προέρχεται από το rock 'n' roll και συχνά οι δύο αυτές έννοιες ταυτίζονται. Η μουσική, όπως το εμπόριο και ο πόλεμος στην αρχαιότητα, είναι ένα μέσο επικοινωνίας. Η παγκόσμια διάδοσή της έγινε μεταπολεμικά, αλλά η γέννησή της ξεκίνησε εν καιρώ πολέμου. Η πατρίδα της rock είναι οι Η.Π.Α., αλλά η γέννησή της είναι αποτέλεσμα πολιτισμικής συνύπαρξης και σε καμιά περίπτωση κάποιας εθνικής καθαρότητας.

Ας ξεσκονίσουμε λίγο το παρελθόν. Το rhythm & blues γέννησε το rock 'n' roll, επιταχύνοντας το τέμπο του. Ή απλώς κάποιος έβαλε έναν δίσκο blues 33 στροφών στις 45… χμμμ, μάλλον όχι. Η μουσική δεν γεννιέται από επιφοίτηση ή στιγμιαίο λάθος. Τα γεγονότα ξεκινούν στον Μεσοπόλεμο, στην Αμερική. Αρχή του νήματος: η Country των λευκών και η Blues των Αφροαμερικανών. Και μόνο μια στοιχειώδης αναφορά σε αυτά απαιτεί τόμους βιβλίων.

Η αναζήτηση της αρχής είναι δύσκολη. Μόλις εμφανιστεί μια ημερομηνία ή ένα πρόσωπο, ξεπηδά ένα άλλο, νωρίτερο. Έτσι, ίσως η ετυμολογία του όρου είναι πιο χρήσιμη. Η πρώτη εμφάνιση του "rock and roll" σε τραγούδι γίνεται το 1922, στη σύνθεση My Man Rocks Me (With One Steady Roll) του J. Berni Barbour, ερμηνευμένη από την blues τραγουδίστρια Trixie Smith. Η έκφραση "rock and roll" υπαινίσσεται τη σεξουαλική συνεύρεση — και η Smith γίνεται πρωτοπόρα, θέτοντας τις βάσεις για τη σεξουαλική επανάσταση σχεδόν 50 χρόνια αργότερα.

Ο επίσημος ορισμός της φράσης "rocking and rolling" περιέγραφε την κίνηση πλοίου σε μανιασμένο ωκεανό, αλλά χρησιμοποιούνταν και για να δηλώσει πνευματική θέρμη στις εκκλησιαστικές λειτουργίες των Αφροαμερικανών. Σε gospel τραγούδια, η φράση είχε θρησκευτική χροιά — αλλά έξω από τον ιερό χώρο, ήταν καθαρά σεξουαλικό υπονοούμενο.

Έτσι έχουμε την πρώτη άκρη του νήματος — κρυμμένη σε παράνομα καζίνο και καταγώγια, ως έκφραση των Αφροαμερικανών, μακριά από την εξουσία και το χρήμα των λευκών Αγγλοσαξόνων. Η τόλμη μιας γυναίκας έδωσε το έναυσμα για τη μεγαλύτερη μουσική επανάσταση. Η μουσική αυτή δεν είχε ακόμα γεννηθεί. Η κύηση θα κρατούσε χρόνια. Δεν είχε τα χαρακτηριστικά που αργότερα θα την έκαναν διάσημη, αλλά η λυρική θεματολογία είχε ήδη οριστεί.

Θα χρειαζόταν ένας ανθρώπινος καταλύτης, ένας πόλεμος και ένα κράτος που, μετά την ήττα του, θα επένδυε στην τεχνολογία για να ορθοποδήσει. Ο καταλύτης αυτός είχε ήδη γεννηθεί, το 1921, στο Windber της Pennsylvania, από Ρωσοεβραία μητέρα και Ουαλοαμερικανό πατέρα. Ήταν ο Alan Freed. Ο άνθρωπος που θα έφερνε τη μουσική αυτή στη λευκή Αμερική.

Την ίδια ώρα, ενώ ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος φαινόταν ακόμα μακρινός και η Ιαπωνία προσπαθούσε να κάνει τις πρώτες επαφές με τον δυτικό κόσμο, στην άλλη άκρη του Ατλαντικού είχε ήδη μπει ο πρώτος σπόρος για τη δημιουργία μιας δεύτερης μουσικής υπερδύναμης. Λεγόταν Skiffle — και ήταν δημιούργημα απελεύθερων Αφροαμερικανών.

Jacek Henryk Maniakowski

Θεοί, Είδωλα και Μουσική: Η Ανθρώπινη Προβολή του Υπερβατικού

Η δημιουργία θεών από τον άνθρωπο δεν είναι απλώς αποτέλεσμα της αδυναμίας του να εξηγήσει τη φύση ή τους φυσικούς νόμους. Είναι η φανταστική προβολή του εαυτού του ως ανώτερης οντότητας — ή ακόμα, η προσδοκία να γίνει κάτι τέτοιο. Ό,τι δεν μπορούσε να είναι, το έπλαθε σε εικόνα και το λάτρευε. Ίσως πρόκειται για μια υποψία της πιο θεϊκής του φύσης, που στροβιλίζει αόριστα μέσα στο μυαλό του και δεν μπορεί να εξηγηθεί. Η ουσία είναι πως ο άνθρωπος έχει ανάγκη να προβάλει μια τελειοποιημένη εκδοχή του εαυτού του — και εθίζεται στη λατρεία της.

 

Η rock/metal ως πεδίο θεοποίησης και η ανάγκη για είδωλα 

Στη rock και τη metal, η δημιουργία ηρώων και ειδώλων είναι πιο έντονη απ’ ό,τι σε άλλα μουσικά είδη. Η δαιμονοποίηση ενός κοινωνικού συνόλου οδηγεί αυτόματα στη θεοποίηση των εκπροσώπων του. Για μια παγκόσμια συντηρητική πλειοψηφία, αυτή η μουσική θεωρούνταν — και θεωρείται — απειλή. Ο λόγος είναι απλός: γκρέμισε στερεότυπα πάνω στα οποία ήταν χτισμένες οι  κοινωνίες και οι συνειδήσεις των ανθρώπων.

Η μουσική, με την έντασή της και τους στίχους της, διαλύει κάθε φαντασιακή αντίληψη που έχει αυτή η πλειοψηφία για τον κόσμο — συχνά περιπαίζοντας τους φανταστικούς της εφιάλτες.

Τι χρειάζεται ένας φοβισμένος αλλά συνειδητοποιημένος άνθρωπος, σε αντίθεση με τους βολεμένους οπαδούς μιας ψεύτικης «κανονικότητας»; Ένα είδωλο που λειτουργεί ως εμψυχωτής, εσωτερικός οδηγός, ενίοτε και στήριγμα. Κάτι που να τον εκφράζει. Έτσι γεννιούνται οι σταρ.

Οι δισκογραφικές το γνωρίζουν καλά. Διαβάζουν τις κοινωνικές συνθήκες και δημιουργούν τα κατάλληλα είδωλα. Το ταλέντο είναι συχνά δευτερεύον. Οι μεγάλοι αστέρες του παρελθόντος, αν ξεκινούσαν σήμερα, ίσως δεν είχαν την ίδια απήχηση. Η προκλητικότητα του Jim Morrison ήταν ζητούμενο της εποχής — και έτσι καθιερώθηκαν οι Doors. Η επανάσταση στα ήθη είχε ανάγκη από ήρωες που θα πρόβαλλαν όσα έπρεπε να αλλάξουν.

Ένας star γίνεται σύμβολο, αλλά όχι ηγέτης

Δεν είναι απαραίτητα επιθυμία των σταρ να εκπροσωπούν κοινωνικές ομάδες. Η αυτοπροβολή είναι ζητούμενο, αλλά κανένας πετυχημένος μουσικός δεν ξεκίνησε ούτε ηγήθηκε επανάστασης. Απλώς εξέφρασε συναισθήματα — δικά του — που ταυτίστηκαν με κοινωνικούς αγώνες.

Ο Bob Marley αποτελεί εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα: η μουσική του ήταν μέσο διάδοσης του Ρασταφαριανισμού και καταγγελίας της αδικίας στη χώρα του. Στη δεκαετία του ’70, υπήρξαν ροκ είδωλα που πρωτοστάτησαν σε αγώνες — αλλά δεν τους ξεκίνησαν.

Ο Bob Dylan έγινε σύμβολο του ειρηνευτικού κινήματος κατά τον πόλεμο του Βιετνάμ, χωρίς να το επιδιώξει. Αφοσιωμένος στην οικογένειά του, απλώς δημιουργούσε τραγούδια, εξερευνώντας τον κόσμο και την ιστορία του.

Οι Aphrodite’s Child έγιναν σύμβολο του Γαλλικού Μάη του ’68 με το Rain and Tears, χωρίς να έχουν ιδέα τι συνέβαινε γύρω τους — αν και βρίσκονταν στο Παρίσι. Η πολιτική τους προσέγγιση μέσω μουσικής ήταν σχεδόν ανύπαρκτη.

Το ίδιο ισχύει και για τους Beatles: η καριέρα τους απογειώθηκε επειδή βρέθηκαν στο σωστό μέρος, τη σωστή στιγμή, με την πρώτη τους αμερικανική περιοδεία — ξεκινώντας τη «Βρετανική εισβολή».

Η μουσική ως αντίσταση

Ο ρόλος της μουσικής δεν είναι ασήμαντος. Αντιθέτως, είναι καταλυτικός. Ακόμα και σκληροπυρηνικές κυβερνήσεις αναγκάστηκαν να χαλαρώσουν τη στάση τους απέναντι σε πρόσωπα ή καταστάσεις λόγω της μουσικής. Όταν φυλακίζονται οι ηγέτες ενός δίκαιου αγώνα, η μουσική που τους υμνεί δεν μπορεί να φυλακιστεί. Κάνει γνωστά τα αιτήματα τους. Διατηρεί ζωντανό το πνεύμα αντίστασης.

Οι μουσικοί δημιουργούν παρατηρώντας τον κόσμο — όχι φτιάχνοντάς τον. Καταγράφουν ιδέες, συναισθήματα και τη ζωή όπως τη βιώνουν. Όσο περισσότερο αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα, τόσο καλύτερα εκπροσωπούν το κοινό τους.

Αλλά αυτό δεν είναι απλό. Ένα είδωλο πρέπει να «λάμπει», όπως το φεγγάρι για να δείχνει τον δρόμο ακόμα και στην νύχτα. Η λάμψη του είναι το ταλέντο του, μαζί με όλα τα παραπάνω. Το κοινό χρειάζεται κάποιον που να είναι προβολή των ιδεών, των αντιλήψεων και του εαυτού του σε υπερμεγέθη διάσταση. Αυτό είναι το είδωλο — ο εκφραστής των πιστεύω τους, ο θεός τους.

Μια βίδα μπορεί να είναι πιο σημαντική από ένα αεροπλάνο — αρκεί να είναι η κατάλληλη. Αυτόν τον ρόλο μπορούν να έχουν οι μουσικοί. Καλύτερα να εκφράζεις τις ιδέες σου με συνοδεία μερικών νότων. Οι άνθρωποι της μουσικής το γνωρίζουν καλά. Για αυτούς, η δημιουργία είναι επένδυση. Και κάποιες φορές, οι καλλιτέχνες ακολουθούν τα δικά τους μονοπάτια — μπολιάζοντας τις νότες τους με νέες ιδέες.

Jacek Henryk Maniakowski