Το φαινόμενο του ηχητικού σκουληκιού (earworm): Part II φαινόμενο Zeigarnik

 Το φαινόμενο Zeigarnik και τα ανολοκλήρωτα μουσικά μοτίβα

Η μουσική είναι η καλύτερη αποτύπωση της ανθρώπινης καθημερινότητας, ακόμα και της ζωής ολόκληρης. Μέσα στα μοτίβα της αναδεικνύονται και τα μοτίβα της ζωής που ακολουθούμε, τις περισσότερες φορές χωρίς να το συνειδητοποιούμε. Έτσι τα χρωματίζουμε με μαγεία, μπόλικο συναίσθημα και μερικές φορές με μεταφυσικές πινελιές. Αλλά, στην ουσία τα περισσότερα είναι απλά η λειτουργία εγκεφάλου που προσπαθεί να βρει τις ρυθμίσεις του, αλλά ας μην αποκλείουμε και μερικές σταγόνες μαγείας, έτσι για την ομορφιά του άγνωστου.

Ένα αρκετά ενδιαφέρον σημείο το οποίο αξίζει αναφοράς και μπορεί να εξηγήσει καλύτερα τα earworms είναι το λεγόμενο Zeigarnik effect. Σύμφωνα λοιπόν, με το φαινόμενο αυτό οι άνθρωποι τείνουν να θυμόνται πιο έντονα ανολοκλήρωτες ή τις διακεκομμένες εμπειρίες σε σχέση με αυτές που έχουν ολοκληρωθεί ομαλά. Κάτι που θυμίζει και ερωτικές σχέσεις, οι οποίες έχουν μείνει σε μια μισοτελειωμένη κατάσταση και επανέρχονται τακτικά στο μυαλό μας. Η ψυχολογία όμως έχει μια ερμηνεία για αυτή την τάση ως μια μορφή γνωστικής εκκρεμότητας, δηλαδή ο εγκέφαλος κρατάει ένα έργο κάτι το οποίο δεν έχει κλείσει αναζητώντας συνεχώς μια επίλυση ή συνέχεια.

Στη μουσική, αυτό μεταφράζεται πολύ πιο εύκολα. Ένα riff ή ένα μουσικό μοτίβο Το οποίο δεν καταλήγει πλήρως και σταματάει απότομα η αφήνει μια αίσθηση έντασης, δημιουργεί στον κάθε ακροατή μια εσωτερικευμένη ανάγκη για ολοκλήρωση. Ο εγκέφαλος, στην προσπάθειά του να κλείσει αυτό τον κύκλο, επαναλαμβάνει μια φράση νοητικά. Κατ αυτόν τον τρόπο, το earworm Δεν είναι απλά μια τυχαία επανάληψη, αλλά μια προσπάθεια της μνήμης μαζί με την προσοχή να ολοκληρώσουν κάτι που για τον εγκέφαλο έμεινε ανοιχτό.

Στη μουσική rock και metal αυτός ο μηχανισμός είμαι ιδιαίτερα εμφανής, καθώς τα περισσότερα riffs βασίζονται σε ένταση και την αποφόρτωση (tension and release). Πολλά heavy και prog μοτίβα βασίζονται πάνω σε επαναλαμβανόμενες μουσικές φράσεις οι οποίες δεν έχουν αρμονικό κλείσιμο, αλλά στην ουσία αφήνουν μια συνεχή προσμονή. Το αποτέλεσμα είναι πως ένα riff δεν έχει πραγματική κατάληξη μας στο κομμάτι, αλλά συνεχίζει να υπάρχει σαν μια ψυχική ήχο ή σαν ένα φάντασμα το οποίο γυρνάει στο μυαλό του ακροατή, ακριβώς σαν ένα μεθυσμένο σκουλήκι.

Κατά συνέπεια, μπορούμε να πούμε πως τα επίμονα metal riffs δεν είναι μόνο ένα αποτέλεσμα μιας επανάληψης, αλλά και το αποτέλεσμα αυτής της γνωστικής οι νοητικής αισθήσεις του ανολοκλήρωτου. Το earworm Λειτουργεί σαν μια εσωτερική προσπάθεια του εγκεφάλου να δώσει μια λογική συνέχεια και ένα νόημα σε ένα μοτίβο που δεν έκλεισε ποτέ απόλυτα. Άρα εδώ μπορούμε να συμπεράνουμε, πώς η μουσική έχει άμεση σχέση με τη ζωή, ως μέρος της ή απλά καταγραφέας της, καθώς αυτό συμβαίνει σε πολλά πράγματα της καθημερινότητάς μας τα οποία δεν έχουν σχέση με μουσική.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι :

Tool – “Schism”: το επαναλαμβανόμενο μπάσο/κιθαριστικό μοτίβο δημιουργεί συνεχή προσμονή χωρίς πλήρη “λύση”.

Tool – “Lateralus”: κυκλικές μουσικές φράσεις που επιστρέφουν με παραλλαγές, αφήνοντας την αίσθηση του ανολοκλήρωτου.

Iron Maiden – “The Trooper”: το galloping riff επαναλαμβάνεται με ένταση που κρατά τον ακροατή σε συνεχή εγρήγορση.

Black Sabbath – “Iron Man”: αργό, βαρύ riff που μοιάζει να “αιωρείται” χωρίς αρμονική ξεκούραση και ποτέ … δεν προσγειώνεται.

Black Sabbath – “Paranoid”: σύντομο riff που διακόπτεται και επιστρέφει εμμονικά, σαν ανοιχτός κύκλος, σα μια μέλισσα στο κεφάλι.

Metallica – “Enter Sandman”: το κύριο riff λειτουργεί ως ημιτελής φράση που απαιτεί μια σχεδόν αυτιστική επανάληψη.

Metallica – “Sad But True”: riff βασισμένο σε tension-release που κολλάει λόγω του βαριού παλμού του.

Dream Theater – “Pull Me Under”: επαναλαμβανόμενα prog μοτίβα που δεν κλείνουν απλά, αλλά μεταβάλλονται διαρκώς, σαν μια διαρκής μουσική σπείρα.

Pink Floyd – “Money”: το χαρακτηριστικό ρυθμικό μοτίβο (7/4) δημιουργεί “γνωστική εκκρεμότητα” λόγω ασυνήθιστου μέτρου και ποτέ δεν … φτάνει, όπως και το χρήμα άλλωστε.

Deep Purple – “Smoke on the Water”: riff-σύνθημα που είναι τόσο απλό και ανοικτό που ο εγκέφαλος το αναπαράγει αυτόματα. Ίσως το πρώτο εγκεφαλικό σκουλήκι κάθε μεταλλά.

Σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι τυχαίο ότι πολλά riffs της heavy και prog μουσικής αποκτούν τόσο επίμονη παρουσία στη μνήμη. Για παράδειγμα, το κυκλικό μοτίβο του “Schism” των Tool ή τα επαναλαμβανόμενα θέματα του “Lateralus” δημιουργούν μια αίσθηση συνεχούς προσμονής, σαν η μουσική φράση να μην ολοκληρώνεται ποτέ πλήρως.

Αντίστοιχα, κλασικά heavy riffs όπως το “Iron Man” ή το “Paranoid” των Black Sabbath βασίζονται σε ένταση και επανάληψη χωρίς αρμονική “ξεκούραση”, αφήνοντας στον ακροατή μια γνωστική εκκρεμότητα που ο εγκέφαλος προσπαθεί να κλείσει μέσω της νοητικής επανάληψης.

Ακόμη και στο κλασικό rock, μοτίβα όπως το χαρακτηριστικό ρυθμικό σχήμα του “Money” των Pink Floyd ή το riff-σύμβολο του “Smoke on the Water” των Deep Purple λειτουργούν σαν ανοικτοί κύκλοι, οι οποίοι παραμένουν ενεργοί στη μνήμη και επιστρέφουν ακούσια ως earworms.

 

Άλλα είδη και η διαφορετική λειτουργία των earworms

 

Σε είδη όπως η pop, το earworm είναι πολλές φορές αποτέλεσμα μιας πολύ απλής, σχεδόν παιδικής μελωδίας συνοδευόμενο πάντα από μια εμπορική επανάληψη. Στην extreme metal ή τη noise μουσική, αντίθετα, τα earworms είναι πολύ πιο σπάνια ή να παίρνουμε μια μορφή ρυθμικών patterns αντί μελωδιών όπως αναφέρει ο Berger, το 1999. Άρα μπορούμε να πούμε με σιγουριά πώς αυτή η κολλητικότητα δεν αποτελεί θέμα ενός είδος, αλλά ένα θέμα δομής, τακτικής ακρόασης καθώς και προσωπικής εμπειρίας.

Η μουσική, όπως έχουμε αναφέρει σε αρκετά άρθρα, έχει μια βαθιά σύνδεση με το συναίσθημα. Ένα τραγούδι μπορεί να κολλάει στα αυτιά ή να παίρνει τη μορφή ενός νοητικού σκουληκιού όχι επειδή είναι απλώς πιασάρικο, αλλά είναι συναισθηματικά φορτισμένο είτε αυτό προέρχεται από το ίδιο τραγούδι είτε από τις εμπειρίες που έχουμε που σχετίζονται μ αυτό. Ένα riff των Iron Maiden ή των Tool έχει τη δυνατότητα να λειτουργήσει ως ένα ψυχικό αποτύπωμα, κάτι που πάντα επιστρέφει όχι μόνο ως μια μουσική φράση, αλλά ως ένα σημαντικό μέρος μιας προσωπικής μνήμης, κάτι που αναφέρεται και στη μελέτη των Floridou & Müllensiefen το 2022.

Στη metal μουσική, το riff δεν είναι απλώς συνοδεία, είναι αυτό που ορίζει την ταυτότητα ενός τραγουδιού του είδους. Στην περίπτωση αυτή το riff λειτουργεί όπως το hook στην pop, δηλαδή ως ένα στοιχείο το οποίο το αναγνωρίζεις αμέσως και αναμένεις απλά να επιστρέψεις κατά τη διάρκεια ενός τραγουδιού ξανά και ξανά. Και όπως αναφέρει ο Hudson, στη μελέτη του το 2021, η μέταλ μουσική οργανώνεται και δημιουργείται γύρω από τα riff-cycles, δημιουργώντας με τον τρόπο αυτό μια σχεδόν τελετουργική εμπειρία ως βασικό αίτιο της ακρόασης.

Στο rock και στο metal, είναι αρκετά τα τραγούδια τα οποία λειτουργούν σαν κάποια τελετουργικά μοτίβα κατά τη διάρκεια μιας συναυλίας. Άλλωστε, όπως έχουμε αναφερθεί σε κάποιο άλλο άρθρο (ΕΔΩ), μια συναυλία αποτελεί από μόνη της μια τελετουργική συνάντηση. Τα stadium chants μαζί με τις ρυθμικές επαναλήψεις έχουν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν την κοινή μνήμη. Το riff ή το hook δεν είναι κάτι που αφορά μόνο τον ακροατή, αλλά λειτουργεί ως ένα κοινό βίωμα. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του “We Will Rock You” των Queen, ενώ στο metal riffs όπως το “Fear of the Dark” αποκτούν ζωή μέσα από το πλήθος.

 

Το φαινόμενο του earworm και του cure tune

Πώς όμως μπορούμε να ξεκολλήσουμε ένα μουσικό κομμάτι από τον εγκέφαλό μας. Και σε αυτό το κομμάτι επιστήμη έχει την απάντησή της. Όπως έχουμε προαναφέρει το φαινόμενο του earworm (ή involuntary musical imagery) αναφέρεται σε μια εκούσια επανάληψη ενός μουσικού αποσπάσματος μέσα στο μυαλό μας χωρίς καν να υπάρχει κάποιο εξωτερικό ερέθισμα. Αν και αυτό μπορεί να θεωρηθεί κάπως ενοχλητικό ουσιαστικά, πρόκειται έναν πολύ φυσιολογικό μηχανισμό της μνήμης και της προσοχής

Το βασικό εύρημα είναι, όπως θα μπορούσαν να καταλάβουν και οι περισσότεροι, πως κάθε προσπάθεια της καταστολής του τραγουδιού, για παράδειγμα «μην το σκέφτεσαι» 50€, συνήθως έχει ακριβώς το αντίθετο αποτέλεσμα. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας του φαινομένου της ironic mental control, δηλαδή όταν προσπαθούμε να αποφύγουμε μια σκέψη, το μυαλό μας την παρακολουθεί συνεχώς για να ελέγξει αν την αποφεύγουμε κάτι που έχει σαν αποτέλεσμα να την ενισχύει ακόμα περισσότερο. Σίγουρα περισσότεροι μας το έχουμε πάθει με κάποιον ανεκπλήρωτο έρωτα.

Ωστόσο οι έρευνες έχουν ανακάλυψη 3 βασικά τρικ ώστε να φύγει κάποιο κομμάτι από το κεφάλι μας:

1.     η ακρόαση ολόκληρου τραγουδιού: άκρως τραγουδιού από την αρχή μέχρι το τέλος συνήθως έχει σαν αποτέλεσμα να βοηθήσει, διότι εγκέφαλος τείνει να κολλάει σε ημιτελή μοτίβα, όπως είδαμε παραπάνω στο άρθρο. Ολοκληρώνοντας ένα μουσικό κομμάτι, ουσιαστικά νοητικά κλείνουμε τον κύκλο μειώνοντας ταυτόχρονα την ανάγκη για επανάληψη. Σαν να γοητευόμαστε προς στιγμήν από έναν άνθρωπο, αλλά γνωρίζοντας τον μάλλον απογοητευόμαστε.

2.     Η απασχόληση της μνήμης με κάποια εργασία: κάποιες δραστηριότητες που χρειάζονται αρκετή συγκέντρωση, όπως είναι για παράδειγμα οι μαθηματικοί υπολογισμοί, παζλ, ανάγνωση κάποιου απαιτητικού κειμένου, μπορούν να μειώσουν την ένταση που έχει ένα earworm, εξαιτίας του γεγονότος πώς η μνήμη μιας εργασίας έχει περιορισμένη χωρητικότητα και όταν δεσμεύεται μια άλλη πληροφορία απλά δεν χωράει μέσα η μουσική αναπαραγωγή.

3.      Χρήση ενός “cure tune”: Το cure tune είναι ένα άλλο τραγούδι, το οποίο συνήθως είναι λιγότερο επαναλαμβανόμενο, έχει πιο ουδέτερη συναισθηματική προσέγγιση και βασικά έχει αρχή και τέλος. Το νέο τραγούδι είναι αυτό το οποίο μπορεί να αντικαταστήσει το εγκεφαλικό σκουλήκι χωρίς να δημιουργήσει έναν νέο, ουσιαστικά λειτουργώντας ως ένα νοητικό αντίδοτο σε αντίθεση με κάποιο άλλο κομμάτι που θα ήτανε το ίδιο κολλητικό, το cure tune δεν εγκλωβίζει την προσοχή.

 

Καταλήγοντας, μπορούμε να πούμε πως το φαινόμενο αυτό δεν περιορίζεται μόνο στη metal μουσική, άλλος στο κλασικό ροκ για παράδειγμα, τα earworms έχουν συχνά πιο μελωδικό χαρακτήρα. Οι Queen έχουν χτίσει τραγούδια γύρω από επαναλαμβανόμενα hooks (“Radio Ga Ga”, “We Will Rock You”). Οι Pink Floyd δείχνουν μια πιο υπνωτική πλευρά του earworm, με μοτίβα που δημιουργούν ψυχολογική εμμονή (“Money”, “Another Brick in the Wall”).

 Jacek Henryk Maniakowski

Part I 

Πηγές:

Beaman, C. P., & Williams, T. I. (2010). Earworms (“stuck song syndrome”).

Berger, H. M. (1999). Death metal tonality and the act of listening. Popular Music.

Hudson, S. S. (2021). Compound AABA Form and Style Distinction in Heavy Metal. Music Theory Online.

Jakubowski, K., et al. (2017). Dissecting an earworm. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts.

Liikkanen, L. A., & Jakubowski, K. (2020). Involuntary musical imagery review. Psychonomic Bulletin & Review.

Floridou, G., & Müllensiefen, D. (2022). INMI repetition. Music Perception.

 

Το φαινόμενο του ηχητικού σκουληκιού (earworm): Part I

 

Η μουσική από μόνη της αποτελεί κάτι μαγικό, αν όχι και την ίδια τη μαγεία. Άμα αναλύσουμε τη λέξη μαγεία, της οποίας η λεκτική ρίζα ή αλλιώς το έτυμο, προέρχεται από την περσική λέξη magush και ουσιαστικά δηλώνει τον ιερέα ή τελετουργό, θα μπορέσουμε να δούμε πώς συνδέεται και με τη λέξη μαγειρική, παρόλο που από φιλολογικής άποψης δεν υπάρχει σύνδεση. Όμως, πέρα της ομοιότητας των δυο λέξεων αυτών, η ομοιότητά τους συνίσταται εννοιολογικά και σαν κοινό παρονομαστή έχουν την μεταμόρφωση. Όπου ένα εργαστήριο και μια κουζίνα αποκτούν μια κοινή συνισταμένη, η οποία μεταμορφώνει την πρώτη ύλη σε κάτι καινούργιο το οποίο καταφέρνει να αποκτήσει μια καινούργια γοητεία ή αλλιώς μαγεία. Κάτι τέτοιο μπορεί να είναι και ένα στούντιο μουσικής ή ένας χώρος που συνθέτει ένας μουσικός. Η πρώτη ύλη ενός μουσικού είναι οι νότες και φαινομενικά ασήμαντα πράγματα τα οποία ένας καλλιτέχνης μπορεί να δει σαν ύλη μιας μέλλουσας μεταμόρφωσης. Και όπως ένα φαγητό που προέρχεται από ταπεινή ύλη, μπορεί να μετατρέψει ένα προϊόν σε μια γαστρονομική μαγική περιήγηση, την οποία δεν μπορούμε ποτέ να ξεχάσουμε, έτσι και ένας μουσικός μπορεί να δημιουργήσει μια στοιχεία από ήχους που να μας στοιχειώσει, σαν ένα ηγετικό φάντασμα μας το κεφάλι μας ή απλά σαν μια μύγα που δεν λέει να φύγει.

Η απόλυτη σιωπή είναι ένα φαινόμενο το οποίο δεν υπάρχει φυσικό στον κόσμο. Ακόμα και όταν εξωτερικά δεν ακούγεται τίποτα, μέσα στο κεφάλι μας υπάρχουμε θόρυβοι, ομιλίες και προφανώς ήχοι και κάποια μελωδία που δεν μπορεί να βρει διέξοδο μέχρι να το ξανακούσουμε κανονικά. Ένα riff, ένα ρεφρέν ή μια μελωδική φράση επιστρέφει πολλές φορές ξανά και ξανά στο μυαλό μας χωρίς αυτό να είναι κάτι το οποίο έχουμε ζητήσει. Μπορεί να μας συμβεί στο δρόμο, λίγο πριν τον ύπνο ή ακόμα σε κάποιο όνειρό μας, στη δουλειά μας ή σε μια στιγμή που δεν ακούμε καθόλου μουσική. Αν και φαίνεται σαν να είναι κάτι μαγικό, στην ουσία πρόκειται για ένα φαινόμενο που είναι γνωστό ως ηχητικό σκουλήκι ή earworm.

Μέσα στις επιστημονικές έρευνες και μελέτες το φαινόμενο αυτό ονομάζεται earworm ή, πιο επίσημα, ακούσια μουσική απεικόνιση (Involuntary Musical Imagery – INMI). Οι μελετητές θα το περιγράφουν ως μια αυθόρμητη αναπαραγωγή μουσικής μέσα στο νου, χωρίς την ύπαρξη κάποιου εξωτερικού ερεθίσματος, αλλά επίσης και χωρίς κάποιες συνειδητή πρόθεση. Αν και φαίνεται κάπως μαγικό, η γνωστική ψυχολογία αναφέρει πως πρόκειται για ένα πολύ κοινό φαινόμενο το οποίο έχει βιώσει η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων, όπως αυτό τονίζουν στις έρευνές τους οι Liikkanen & Jakubowski το 2020.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν «κολλάει» ένα τραγούδι;

Τα earworms Δεν είναι κάτι μεταφυσικό γενική συν σφαίρα της παραψυχολογίας, αλλά ούτε είναι κάποια ψυχολογική ή ψυχιατρική δυσλειτουργία. Όλο αυτό έχει σύνδεση με τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα εγκεφαλικά συστήματα της μνήμης καθώς και της ακουστικής επεξεργασίας. Οι έρευνες έχουν δείξει πως κατά τη διάρκεια μιας ακούσιας μουσικής αναπαραγωγής ενεργοποιούνται κάποιες περιοχές του εγκεφάλου, όπως είναι ο ακουστικός φλοιός και ο ιππόκαμπος, δηλαδή είναι οι περιοχές του εγκεφάλου οι οποίες έχουν άμεση σχέση με την ακρόαση καθώς και την αποθήκευση των μουσικών αναμνήσεων. Δηλαδή ουσιαστικά πρόκειται για μια εγκεφαλική συναυλία, δηλαδή ο εγκέφαλος έχει τη δυνατότητα να παίζει μουσική εσωτερικά με τον ίδιο τρόπο που αναπαράγει εικόνες ή σκέψεις.

Η ίδια η νευροεπιστήμη βοηθάει στην πιο βαθιά κατανόηση των earworms. Μέσα από τις σύγχρονες μελέτες στις οποίες έχουν χρησιμοποιηθεί τεχνικές απεικόνισης, όπως είναι η λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI), έδειξαν πώς όταν ένα τραγούδι παίζει στο κεφάλι μας χωρίς να το ακούμε εξωτερικά, ενεργοποιούνται αυτόματα τα εγκεφαλικά δίκτυα που είναι παρόμοια με εκείνα μιας πραγματικής ακρόασης της μουσικής.

Ο ακουστικός φλοιός έχει συμμετοχή, σαν ο ίδιος ο εγκέφαλος να αναπαράγει εσωτερικά τον ήχο, κάτι σαν φυσικά ακουστικά που είναι συνδεμένα κατευθείαν στον εγκέφαλο. Παράλληλα ο ιππόκαμπος, το μέρος του εγκεφάλου που σχετίζεται με τη μνήμη, εμπλέκεται στην ανάκλαση του μουσικού αυτού υλικού. Αυτό το φαινόμενο δείχνει πως η μουσική δεν αποθηκεύεται απλώς ως μια πληροφορία, αλλά αποτελεί για τον εγκέφαλο μια ζωντανή εμπειρία η οποία επαναενεργοποιείται αυθόρμητα.

Επίσης, σε όλη αυτή τη διαδικασία της μουσικής αναπαραγωγής παίζει ένα μεγάλο ρόλο και το λεγόμενο default mode network, δηλαδή το δίκτυο το οποίο ενεργοποιείται όταν απλά ο νους περιπλανιέται, δηλαδή απλά ταξιδεύουμε μέσα στις σκέψεις μας. Αυτό εύκολα μπορεί να μας εξηγήσει γιατί τα earworms κάνουν την εμφάνισή τους σε στιγμές στις οποίες χαλαρώνουμε ή κάνουμε κάτι το οποίο είναι για εμάς μια ρουτίνα, δηλαδή τη στιγμή που η προσοχή δεν είναι πλήρως δεσμευμένη, ο εγκέφαλος στρέφεται στις εσωτερικές αναπαραστάσεις μεταξύ αυτών είναι και οι μουσικές μνήμες. Έτσι λοιπόν, τα ακουστικά σκουλήκια δεν αποτελούν απλά μια ιδέα που επαναλαμβάνεται, αλλά είναι μια νευρωνική αναπαραγωγή της μουσικής ως ένα είδος μιας εσωτερικής ακρόασης, κάτι σαν μια προσωπική συναυλία.

 

Η μνήμη εργασίας και ο μουσικός βρόχος

Σε όλη αυτή τη διαδικασία κεντρικό ρόλο παίζει και η μνήμη εργασίας, δηλαδή το σύστημα το οποίο κρατά προσωρινά πληροφορίες στο μυαλό μας. Τα earworms μοιάζουν με ένα γνωστικό βρόγχο της επανάληψης, κάτι το οποίο θα μπορούσαμε να περιγράψουμε ως ένα μουσικό μοτίβο το οποίο επαναλαμβάνεται σαν να έχει κολλήσει στο παρασκήνιο της ίδιας μας της σκέψης. Η Beaman και ο Williams (2010) περιγράφουν τα earworms ως μια μορφή “intrusive thought”, μια ακούσια εισβολή στο περιεχόμενο της συνείδησής μας, η οποία πολλές φορές είναι ακίνδυνη αλλά πάντα επίμονη.

Όμως το ερώτημα το οποίο μας ταλανίζει είναι γιατί ειδικάστο rock και στο metal τα riffs γίνονται earworms; Στην πρώτη μουσική τα εγκεφαλικά σκουλήκια συχνά είναι απλά το ρεφρέν, στη rock και ιδιαίτερα στο heavy ή prog metal, ο αντίστοιχος πολιτικός πυρήνας είναι το βασικό riff ενός μουσικού κομματιού. Τα riffs στην metal έχουν τη λειτουργία μιας δομικής μονάδας η οποία επαναλαμβάνεται στη διάρκεια όλου του κομματιού, έτσι η heavy metal μουσική, όπως έχουν δείξει διάφορες μελέτες και έρευνες πάνω στη μουσικολογία, έχει σαν βάση της τις κυκλικές φόρμες και τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα, κάτι που κάνει το είδος αυτό ιδιαίτερα πρόσφορο για τα earworm φαινόμενα, όπως χαρακτηριστικά το τεκμηριώνει ο Hudson, στην μελέτη του το 2021. Και να σκεφτεί κανείς ή καλύτερα να θυμηθεί κανείς το ποσό εύκολα είναι να κολλήσεις ένα τέτοιο εγκεφαλικό σκουλήκι με τραγούδια όπως είναι Smoke on the Water (Deep Purple), Paranoid (Black Sabbath), Iron Man (Black Sabbath) ή ακόμα το Enter Sandman (Metallica). Και φυσικά να μην μπορείς να το ακούσεις ποτέ μόνο μια φορά, κάτι σαν διαφήμιση από πατατάκια.

 

Τα μουσικά χαρακτηριστικά της «κολλητικότητας»

 

Όμως σε μια απάντηση, δημιουργείται πάντα ένα νέο ερώτημα και αυτό αν και είναι απλό, απασχολεί εμάς αλλά ακόμα και τους ίδιους ερευνητές και έχει να κάνει ποια είναι αυτά τα χαρακτηριστικά ενός τραγουδιού που το κάνει να κολλάει στον εγκέφαλό μας. Μέσα από τις μελέτες έχει αναδειχθεί το γεγονός πως τα κόμματα τα οποία κολλάνε συχνότερα ή θα λεγα καλύτερα, σε πιο πολλά αυτιά, δεν είναι απαραίτητο να είναι τα πιο σύνθετα, άλλα είναι εκείνα που διαθέτουν κάποια συγκεκριμένα δομικά χαρακτηριστικά.

Οι Jakubowski και συνεργάτες (2017) ανακάλυψαν πώς αυτή η κολλητικότητα έχει άμεση σχέση με μελωδικά χαρακτηριστικά όσο και με τη συχνότητα που εκθέτονται αυτά. Και έχει κατάληξη πώς ένα τραγούδι μπορεί να γίνει εγκεφαλικό σκουλήκι εξαιτίας μιας σαφούς και αναγνωρίσιμης μελωδίας, όταν εμπεριέχει ένα έντονο hook, επαναλαμβάνει μοτίβα σε μικρές παραλλαγές και το βασικό, πώς ακούγεται συχνά στο περιβάλλον μας. Η επανάληψη λοιπόν είναι το  βασικό χαρακτηριστικό, το οποίο κάνει ένα μουσικό κομμάτι ή ένα τραγούδι earworm. Στο rock και στο metal, η επανάληψη δεν είναι απλώς μια ευκολία που έγκειται στην τεχνική, αλλά αποτελεί μια αισθητική επιλογή. Ένα riff που επανέρχεται λειτουργεί σαν “άγκυρα” μέσα στη μουσική δομή.

Ίσως είναι απαραίτητο να κάνουμε μια παρένθεση, για να δώσουμε έναν ορισμό για το τι είναι hook. To hook ορίζεται ως το χαρακτηριστικό στοιχείο ενός τραγουδιού το οποίο έχει τη δυνατότητα να σας αρπάξει άμεσα από τα αυτιά, δηλαδή να κερδίσει την προσοχή του ακροατή και πάντα μένει στη μνήμη. Συνήθως είναι μια σύντομη αλλά και επαναλαμβανόμενη μελωδική φράση είτε κάποιο ρυθμικό μοτίβο, ένα riff ή ακόμα και ένας ιδιαίτερος στίχος, ο οποίος μπορεί να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς μέσα στη δομή ενός κομματιού. Ο ρόλος του hook είναι να δημιουργήσει την αναγνωρισιμότητα ενός τραγουδιού, αλλά παράλληλα να μπορεί να το κάνει κολλητικό, διευκολύνοντας έτσι την επαναφορά του εύκολα στη μνήμη και αυξάνοντας τις πιθανότητες να επαναλαμβάνετε νοητικά, ακριβώς όπως συμβαίνει στα φαινόμενα των earworms. Στη rock και metal μουσική, το hook ταυτίζεται συχνά με το κεντρικό riff, ενώ στην pop εμφανίζεται κυρίως στο ρεφρέν, αποδεικνύοντας ότι αποτελεί έναν βασικό μηχανισμό σύνδεσης ανάμεσα στη μουσική δομή και την ανθρώπινη μνήμη.

Όσο αφορά την Prog metal το earworm γίνεται λίγο πιο σύνθετο, όπως ακριβώς οι συνθέσεις αυτού του είδους. Στο progressive rock και metal τα τραγούδια δεν είναι γραμμένα για να γίνουν χιτάκια και δεν περιορίζονται στα 3 λεπτά, αλλά τις περισσότερες φορές έχουν μεγάλη διάρκεια, πολλές εναλλαγές στο μέτρο, πολύ αρρυθμίες και πιο σύνθετες αρμονίες. Ακριβώς όπως τα ποπ χιτάκια,… όχι ακριβώς έτσι, ακριβώς το αντίθετο. Και όμως ακόμα και εδώ εμφανίζονται τα εγκεφαλικά σκουλήκια, αλλά πλέον έχοντας διαφορετική μορφή. Το earworm μπορεί να μην είναι ένα απλό ρεφρέν, Αλλά μπορεί να είναι ένα ρυθμικό pattern, ένα επαναλαμβανόμενο τη βοή μουσικό θέμα, αλλά και μια χαρακτηριστική φράση κιθάρας ή μια μπασογραμμή. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το “Schism” (Tool) Αλλά και τραγούδια των Dream Theater και Opeth. Ουσιαστικά όμως, οι συνθέσεις της prog μουσικής ενισχύουν αυτό το φαινόμενο, επειδή είναι φυσική λειτουργία του εγκεφάλου να προσπαθεί να οργανώσει και να «λύσει» ένα μοτίβο, δημιουργώντας έτσι ένα πεδίο για τη δράση ενός εγκεφαλικού σκουληκιού.

Jacek Henryk Maniakowski

Part II 

Πηγές:

Beaman, C. P., & Williams, T. I. (2010). Earworms (“stuck song syndrome”).

Berger, H. M. (1999). Death metal tonality and the act of listening. Popular Music.

Hudson, S. S. (2021). Compound AABA Form and Style Distinction in Heavy Metal. Music Theory Online.

Jakubowski, K., et al. (2017). Dissecting an earworm. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts.

Liikkanen, L. A., & Jakubowski, K. (2020). Involuntary musical imagery review. Psychonomic Bulletin & Review.

Floridou, G., & Müllensiefen, D. (2022). INMI repetition. Music Perception.