Πως μπορούσες να μάθεις για την Metal στην Ελλάδα των 80s

 

Όλες πράξεις του ανθρώπου έχουν να κάνουν με δυο κατευθύνσεις: την αναπαραγωγή του και την αναζήτηση τροφής. Η τροφή δεν είναι μόνο η υλική, αλλά και νοητική, συναισθηματική και πνευματική. Ουσιαστικά καλύπτοντας τις βασικές ανάγκες του προς επιβίωση, αναζητά μια συναισθηματική κάλυψη, νοητικά ερεθίσματα και αργότερα  μια κάποια πνευματικότητα, συνήθως με την μορφή κάποια θεότητας. Ακριβώς όπως τα ορίζει η  πυραμίδα των αναγκών του Maslow.

Στην δεκαετία του τίποτα, όπως έχει ειπωθεί από μουσικούς κριτικούς για ‘80s, κάτι καινούργιο ερχόταν στο προσκήνιο. Η Metal μουσική, άφηνε την νηπιακή της ηλικία και επίμονα ζητούσε την θέση της στην παγκόσμια μουσική σκηνή. Παρ’ όλη την στοχοποίηση από συντηρητικούς κύκλους σε παγκόσμιο επίπεδο, χάρη στους οπαδούς της, δεν παρέδιδε … τις κιθάρες. Οι νέες μπάντες ξεφύτρωναν σε όλες τις χώρες, μαζί με τα νέα της είδη. Όμως στην μετα-χουντική Ελλάδα, πως μπορούσε κάποιος να μάθει για νέες κυκλοφορίες ή και μπάντες.

Ο τύπος γύρω από αυτήν μουσική σχεδόν ανύπαρκτος, με μοναδική πηγή το περιοδικό «Ποπ & Ροκ», το οποίο ουσιαστικά «έθαβε» ουκ ολίγα αριστουργήματα κάποιων ονομάτων, οι οποία ήταν καταξιωμένα μεν, αλλά σε άλλες χώρες. Ο λόγος γι αυτό, δεν είχε να κάνει με δόλο, αλλά ουσιαστικά τις «δισκοκριτικές» τις έκανε ένας, οποίος δεν ήταν και πολύ φίλος με την μουσική αυτή. Η προσθήκη του Στάθη Παναγιωτόπουλου στην συντακτική ομάδα, βελτίωσε κάπως την κατάσταση. Στα μέσα της δεκαετίας όμως εμφανίζεται το “Heavy Metal” μετέπειτα “Metal Hammer”, ουσιαστικά πρώτος μουσικός οδηγός στα δύσκολα αυτά χρόνια στην Ελλάδα.

Όμως, για ένα διψασμένο μεταλλά ούτε και αυτό ήταν αρκετό για τις μουσικές του αναζητήσεις. Έτσι δημιούργησε αρκετούς τρόπους, ώστε να βρει κάποιο καινούργιο διαμαντάκι ή ακόμα να ανακαλύψει κάποιο παλιό. Ας δούμε τους τρόπου με τους οποίου επέλεγε να αγοράσει κάποιο άλμπουμ, στην φτωχή από metal, μουσική αγορά.

-        Οι συγγενείς από το εξωτερικό: είτε με κάποια επίσκεψη στην Δ. Γερμανία κυρίως είτε σαν παραγγελία, αν δεν είχαν φρίξει βλέποντας μόνο το εξώφυλλο κάποιου άλμπουμ

-        Οι δίσκοι βινυλίου της metal ήταν κατά βάση εισαγωγής, αυτό σήμαινε πως ήταν αρκετά ακριβοί, συνήθως 2-3 φορές ακριβότεροι από αυτούς των ελληνικών εταιριών. Οι οποίες δεν προτιμούσαν την σκληρή μουσική. Άρα, τα λιγοστά δισκάδικα, τα οποία είχαν άλμπουμ εισαγωγής της σκληρής μουσικής, τα πουλούσαν υπερ-τιμολογημένα. Περιθώριο λάθος, μπορεί να στοίχιζε το χαρτζιλίκι δυο εβδομάδων τουλάχιστον. Για να ακούσεις πριν τι αγόραζες, μάλλον απίθανο, γιατί απλά όλα ήταν σε κλειστές συσκευασίες. Απλά καθόσουν δίπλα σε πιο «πάλιουρες» για να κρυφο-ακούσεις τις απόψεις τους.

-        Κάποια βιβλιοπωλεία είχαν «Ξένο Τύπο», όπου μερικές φορές έβρισκες περιοδικά για μουσική, αλλά κανένα για metal. Ειδικά το γερμανικό 15-ημερο  Bravo, που και που είχε κάποιες αναφορές στις νέες κυκλοφορίες. Μέσα από τις γερμανικές λέξεις, μπορούσες να ξεχωρίσεις κάποιους αγγλικού τίτλους.

-        Με την εμφάνιση του περιοδικού “Heavy Metal”, άρχισαν να εμφανίζονται πρώτες αγγελίες για ανταλλαγή κασετών. Ουσιαστικά ήταν ο πιο σίγουρος και τίμιος τρόπος για ανταλλαγή μουσικών απόψεων και αναζήτησης νέων ειδών, που ξεφύτρωναν σαν μανιτάρια μετά την βροχή. Η παραγωγή φυσικά ήταν από κακή ως άθλια, αλλά μας έφτανε.

-        Αργότερα, κάποια δισκάδικα είχαν κασέτες ντέμο, συνήθως τοπικών συγκροτημάτων, αλλά και αντιγραφές από μπάντες του εξωτερικού. Η υπερ-τιμολογούμενη κασέτα ήταν σαν να έπαιζες σε «πειραγμένη» λοταρία κάποιου πανηγυριού. Οι πιθανότητες να βρεις κάτι αξιόλογο ήταν 1 προς 10. Ωστόσο, υπήρχαν διαμαντάκια όπως αυτό των Deceptor.

-        Οι δισκοκριτικές ήταν επίσης κορώνα-γράμματα, καθώς ο τομέας της μουσικής αρθρογραφίας ήταν στα επίπεδα του… γραφικού. Ακόμα κλαίω τα 5000 δρχ που έδωσα για δίσκο των Mentors, μοναδικών αντιπροσώπων και βασιλιάδων της Porn Metal. Φυσικά υποψίες για χρηματισμό κάποιων συντακτών, πάντα πλανιόνταν πάνω από τα κεφάλια μας.

-        Καθώς τα ερεθίσματα λίγα, προσπαθούσαμε να ανακαλύψουμε στα «πάντα» καινούργιες μπάντες. Ακόμα και παρατηρώντας τα μπλουζάκια των ειδώλων μας. Για παράδειγμα οι Misfits έγιναν γνωστοί χάρη στο μπλουζάκι που φορούσε ο James Hetfield των Metallica. Αλλά και πολλά ακόμα ονόματα ανακαλύφθηκα από μπλούζες, που φορούσαν μέλη άλλων συγκροτημάτων

-        Φυσικά, η ανταλλαγή ιδεών μεταξύ άλλων μεταλλάδων ήταν η βασική πηγή γνώσης, αλλά κατά βάση συνομήλικων, καθώς οι μεγαλύτεροι δεν ήταν ιδιαίτερα διαθέσιμοι για μια μουσική συζήτηση με μικρότερους.

Σίγουρα, σε κάποιες άλλες χώρες τα πράγματα ήταν ακόμα πιο δύσκολα. Αλλά βλέπουμε πως και σήμερα η αναπαραγωγή και το άκουσμα της metal μπορεί να στοιχίσει και την ζωή κάποιου. Ίσως κάποιοι θα δουν έναν ρομαντισμό μέσα από αυτήν την υπενθύμιση, ωστόσο  τα πράγματα ήταν αρκετά δύσκολα για μεταλλάδες της εποχής εκείνης, καθώς ήταν εισπράκτορες κάθε στερεοτυπικής προκατάληψης. Οι νεότεροι δεν μπορούν να φανταστούν καν πως ήταν η μουσική αναζήτηση χωρίς διαδίκτυο και τις μουσικές πλατφόρμες.

Ευχαριστώ ιδιαίτερα το Δημήτρη Μάλαμα για την κουβέντα αυτήν, αλλά και για τις κασέτες που μου έγραφε τότε.

Jacek Henryk Maniakowski

Το Metal T-Shirt ως Σύμβολο Ταυτότητας και Ιδεολογίας Part I

 

Η  metal μουσική, δεν αποτελεί απλά μια επιλογή συγκεκριμένου ήχου, αλλά μια δήλωση ταυτότητας, προσχώρηση σε μια κοινότητα και γενικά αποτελεί ένα κοινωνικό φαινόμενο. Όποιος ξεκινάει να ασχολείται με αυτή τη μουσική, δεν πατάει απλά ένα κουμπί και ακούει τη μουσική, υιοθετεί συγκεκριμένη συμπεριφορά, ακολουθεί κάποιους κανόνες οι οποίοι δεν είναι γραμμένοι πουθενά, αλλά πάνω από όλα ξεχωρίζει από την μάζα και γίνεται αυτόματα μέλος μιας κοινότητας. Και αυτό δηλώνεται με πολύ απλό τρόπο, είτε με μακριά μαλλιά και κάποιο συγκεκριμένο ντύσιμο είτε με απλό μπλουζάκι, συνήθως μαύρο T-shirt.

Το T-shirt στη metal κουλτούρα δεν αποτελεί απλά ένα ένδυμα, ένα διακοσμητικό ρούχο που καλύπτει το σώμα, αλλά είναι μια δήλωση, ένα απόσπασμα μιας τελετουργίας, ένας φορέας που δηλώνει την ταυτότητα, καθώς ξεπερνά κατά πολύ την απλή λειτουργική του διάσταση. Από τις πρώτες εμφανίσεις των πρώτων metal συγκροτημάτων, όπως ήταν οι Black Sabbath στα τέλη της δεκαετίας του '60 μέχρι και τα σύγχρονα μεγάλα φεστιβάλ, στα οποία συγκεντρώνονται χιλιάδες οπαδοί φορώντας τα αγαπημένα τους μπλουζάκια, δηλαδή το logo της αγαπημένης τους μπάντας, έχει γίνει ένα πολύ ισχυρό κοινωνικό σήμα, το οποίο μπορεί να αποκαλύψει ποιος είσαι, τι πιστεύεις και που ανήκεις.

Η ιστορία του metal T-shirt ξεκινάει μαζί με τη γέννηση του ίδιου του είδους. Από τις αρχές της δεκαετίας του ‘70, τα πρώτα συγκροτήματα πουλούσαν merchandise στις συναυλίες τους, ουσιαστικά η ανακαλύψουν τα έξοδα που είχαν τα πρώτα τους live και οι πρώτες τους περιοδείες. Όμως πολύ γρήγορα, αυτά τα ταπεινά μπλουζάκια με το σήμα της μπάντας ή το λόγκο, μετατράπηκαν σε κάτι πολύ περισσότερο, έγιναν σύμβολα αναγνώρισης, ότι δεν ακολουθούν την πεπατημένη, έγιναν πύλες εισόδου στις πρώτες metal κοινότητες, αλλά επίσης και αποδείξεις για την πίστη και την αφοσίωση στην μπάντα ή στο είδος. Το να φοράς ένα T-shirt των Iron Maiden ή των Slayer δεν σήμαινε απλά ότι σου αρέσει η μουσική τους, συμβολίζει ότι ανήκεις κάπου και μοιράζεσαι μια κοσμοθεωρία με άλλους ανθρώπους που το ίδιο σύμβολο ή ιδιο μπλουζάκι.

Στο σημείο αυτό metal μουσική διαχωρίζεται από τα άλλα είδη, όπου το merchandise λειτουργεί κυρίως ως ένα αναμνηστικό ή ως διαφημιστικό εργαλείο, σε αντίθεση πώς την κοινότητα της metal έχει μια σχεδόν ιερή διάσταση. Οι μεταλλάδες δεν φοράνε απλά το μπλουζάκι τους, το επιλέγουν προσεκτικά, το φροντίζουν και το κρατάνε για δεκαετίες και οι πιο μεγάλοι κληρονόμων ακόμα και στα παιδιά τους. Ένα ξεθωριασμένο, φθαρμένο T-shirt, από μια συναυλία κάποιες περασμένης δεκαετίας δεν αποτελεί ένα ρούχο που πρέπει να πεταχτεί, αλλά αποτελεί ένα κειμήλιο μια απόδειξη του «ήμουν κι εγώ εκεί» ή «έχω πάει», ουσιαστικά μια απόδειξη της εμπειρίας του έμειναν ανεξάρτητοι μέσα στο χρόνο στη ζωή του κατόχου.

Η σημασία του metal T-shirt εκτείνεται και στην οπτική επικοινωνία. Τα artworks, τα οποία κοσμούν τα μπλουζάκια αυτά, πολλές φορές αρκετά σκοτεινά, προκλητικά, συνήθως αν πολλά σύμβολα θανάτου και όχι λίγες φορές επανάστασης η μυθολογίας, δεν αποτελούν κάποια τυχαία επιλογή. Στην πραγματικότητα αντανακλούν την αισθητική καθώς και την ιδεολογία ενός είδους, στοχεύουν με προκαλέσουν, να διχάσουν, ουσιαστικά να δημιουργήσουν κάποιες αντιδράσεις. Το να φοράς ένα τέτοιο T-shirt, με κάποιον δαίμονα ή κάποιο κρανίο, είναι από μόνη της σε μια πράξη αντίστασης, μια ένδειξη άρνησης για τυφλή συμμόρφωση με τους κώδικες μιας κυρίαρχης κουλτούρας.

Θα προσπαθήσουμε να εξερευνήσουμε περισσότερες από μία διαστάσεις που έχει ένα metal T-shirt. Ουσιαστικά θα το δούμε ως ένα υλικό του πολιτισμού και μέσω της κοινωνικής έκφρασης, ως ένα φορέας αφήγησης  και transmedia storytelling, ως ένα τελετουργικό αντικείμενο, το οποίο φέρει και μνήμη, αλλά επίσης ως ένα αντικείμενο που στοχεύει στην πρόκληση και στην αντίσταση. Θα προσπαθήσουμε να αναδείξουμε ως ένα απλό κομμάτι υφάσματος με μια στάμπα ή ένα τύπωμα μπορεί να μεταμορφωθεί σε ένα ισχυρό σύμβολο ταυτότητας και ιδεολογίας, αλλά επίσης αναγνώρισης μεταξύ των μελών μιας κοινότητας.

 

Υλικό Πολιτισμού και Κοινωνική Σημασία

 

Η έννοια της "υλικής κουλτούρας" (material culture) αναφέρεται στα φυσικά αντικείμενα που δημιουργούν, χρησιμοποιούν και ανταλλάσσουν οι άνθρωποι, και στους τρόπους με τους οποίους αυτά τα αντικείμενα αντανακλούν, διαμορφώνουν και μεταδίδουν πολιτισμικές αξίες, κοινωνικές σχέσεις και ιδεολογίες. Σύμφωνα με τη μελέτη του Arild Berg και των συνεργατών του από το Oslo University College, το metal T-shirt είμαι ένα τέτοιο παράδειγμα της υλικής κουλτούρας η οποία μπορεί να λειτουργήσει σε πολλαπλά επίπεδα, καθώς έχει τη δυνατότητα να εκφράσει τις κοινωνικές σχέσεις, να μεταφέρει την ιδεολογία και ταυτόχρονα προσφέρει μια συγκεκριμένη αισθητική εμπειρία, τόσο σε όποιον τη φορά όσο και στους άλλους που τον βλέπουν.

Το metal T-shirt, εν αντιθέσει με οποιοδήποτε συνηθισμένο ρούχο, δεν επιλέγεται με βάση κάποια παροδική μόδα, την άνεση ή ακόμα και το χρώμα με το  οποίο ταιριάζει το υπόλοιπο ντύσιμο. Ή επιλογή μιας τέτοιας μπλούζας γίνεται με βάση το νόημα το οποίο κουβαλάει το σχέδιο που είναι γραμμένο πάνω της. Κάθε μπλουζάκι αντιπροσωπεύει και μια συγκεκριμένη μπάντα, ένα συγκεκριμένο άλμπουμ, μια περιοδεία, τις όποιες ημερομηνίες είναι γραμμένες στο πίσω μέρος της μπλούζας, μια συγκεκριμένη συναυλία και κατά επέκταση, ουσιαστικά μια ολόκληρη κοσμοθεωρία. Ο metalhead που φορά ένα T-shirt των Metallica δηλώνει μια διαφοροποίηση από αυτόν που φοράει μια μπλούζα των Napalm Death ή Manowar. Οι διαφορές δεν είναι μόνο μουσικές, είναι ιδεολογικές, αισθητικές και μερικές φορές ακόμα και πολιτικές.

Η μελέτη του Berg υπογραμμίζει ότι το T-shirt λειτουργεί ως «μέσο επικοινωνίας και διαπραγμάτευσης ταυτότητας». Αυτό ουσιαστικά σημαίνει πώς ένα μπλουζάκι δεν είναι απλά κάτι παθητικό, αλλά ένα εργαλείο το οποίο χρησιμεύει ως ένας φορέας για να μπορεί κάποιος να επικοινωνήσει με τον κόσμο γύρω του, αλλά παράλληλα και να διαπραγματευτεί τη θέση του μέσα σε αυτόν. Για παράδειγμα, όταν κάποιος φορά ένα μπλουζάκι με μια black metal μπάντα σε ένα περιβάλλον πολύ συντηρητικό, δεν δείχνει απλά πως αγαπάει μια μπάντα αλλά ταυτόχρονα κάνει μια πολιτική πράξη, προκαλεί θέτοντας παράλληλα ερωτήματα και αναγκάζοντας τους γύρω τους να δείξουν κάποια αντίδραση.

Η κοινωνική σημασία του metal T-shirt αποκτά ακόμα μεγαλύτερη σημασία μέσα στο πλαίσιο τις ίδιες τις metal κοινότητας. Ένας οπαδός μπορεί να γνωρίσει έναν άλλον ως «ομοϊδεάτη» μόνο και μόνο από το T-shirt που φορά, ξεκινώντας έτσι μια ζήτηση με μεγάλη ευκολία και δημιουργώντας παράλληλα και δεσμούς. Η διαδικασία αυτή έγινε ιδιαίτερα σημαντική σε μια υποκουλτούρα η οποία δεκαετίες ολόκληρες νιώθει περιθωριοποιημένη από την κυρίαρχη κοινωνία. Τότε, το T-shirt γίνεται ένα σήμα αναγνώρισης, ένα είδος μυστικής χειραψίας, όπως για παράδειγμα έχουν οι μυστικές εταιρείες, δηλώνοντας ταυτόχρονα πώς μέσα από την αγάπη τους για την ίδια μπάντα υπάρχουν και άλλοι στενοί δεσμοί και κοινές ιδέες.

Παράλληλα, το metal T-shirt, έχει και μια αισθητική διάσταση που δεν είναι καθόλου αμελητέα. Τα artworks που κοσμούν αυτά τα μπλουζάκια είναι συχνά έργα τέχνης από μόνα τους, δημιουργίες καλλιτεχνών όπως ο Derek Riggs (Iron Maiden), ο Ed Repka (Megadeth), ο Dan Seagrave (Death, Entombed) ή ο Pushead (Metallica), Zdzislaw Beksinski που έχει φιλοξενηθεί στα άλμπουμ των Sepultura. Τα έργα αυτά δεν αποτελούν μόνο διακόσμηση ενός εξωφύλλου ή αποτύπωση σε κάποιο μπλουζάκι, αλλά είναι οπτικές θα τα παραστάσεις της ίδιας της μουσικής, της ατμόσφαιρας που αυτή επιδιώκει καθώς και της ιδεολογίας της κάθε μπάντας. Το να φοράς ένα T-shirt με το εξώφυλλο κάποιου κλασικού άλμπουμ, δεν σημαίνει απλά πως έχεις πάνω σε αίμα κομμάτι τέχνης, αλλά επίσης και μια εικόνα που έχει σημαδέψει μια ολόκληρη γενιά.

Η υλική διάσταση του T-shirt, όπως το ύφασμα, η φθορά, το ξεθώριασμα, δείχνει ακόμα ένα πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργεί μια νοηματοδότηση. Ένα μπλουζάκι το οποίο είναι καινούργιο έχει τελείως διαφορετικό νόημα από αυτό που είναι ένα παλιό, φθαρμένο και σίγουρα έχει περάσει από δεκάδες συναυλίες καθώς και πλυσίματα και κάποιες τρύπες προσφέρουμε ένα ακόμα επιπλέον κομμάτι μνήμης. Στην περίπτωση αυτή η φθορά δεν αποτελεί μειονέκτημα, αλλά μια ξεκάθαρη απόδειξη αυθεντικότητας η οποία μαρτυρά ότι αυτό το μπλουζάκι, προφανώς και ο κάτοχος του, έχει ζήσει πολλά και σίγουρα έχει εμπειρίες οι οποίες τον έχουν σημαδέψει.

Αυτό αποτελεί μόνο μία όψη της συγκεκριμένης αυτής ενδυμασίας. Ένα τέτοιο μπλουζάκι δηλώνει ακόμα περισσότερα, αφηγείται μια διαδρομή γεμάτη νότες και εμπειρίες και συνήθως όταν ερωτηθεί κάποιος για ένα T-shirt που φοράει, έχει να διηγηθεί μια ιστορία, όχι μόνο αυτά που σχετίζονται με το συγκρότημα που απεικονίζεται, αλλά με τη διαδρομή προς μια συναυλία και τα τεκταινόμενα που έγιναν μετά. Γεγονότα τα οποία θα εξεταστούν στα επόμενα άρθρα με αυτό το θέμα.

 Jacek Henryk Maniakowski

Part II

Part III

Γιατί ακούμε metal ή punk μουσική; Η επιστήμη πίσω από την μουσική επιλογή

Ίσως από τα μεγαλύτερα ερωτήματα που έχουμε βασανίσει τους φιλοσόφους και επιστήμονες είναι κατά πόσο έχουμε ελεύθερη βούληση να επιλέγουμε, να αποφασίζουμε ουσιαστικά τι θα συνοδεύσει στη ζωή μας και για το υπόλοιπο της. Από τι θα ασχοληθούμε από την παιδική μας ηλικία ως με ποιον άνθρωπο θέλουμε να τελειώσουμε τη ζωή μας, από το να επιλέξουμε τι φαγητό μας αρέσει ως και τη μουσική θα ακούσουμε. Η βούληση η δικιά μας δεν είναι ακριβώς ελεύθερη, ίσως κάποιες στιγμές μπορεί να γίνει αλλά στην ουσία, είναι πολλοί άλλοι παράγοντες που μας οδηγούν να κάνουμε οποιαδήποτε επιλογή. Και η μουσική, όπως σε κάθε πτυχή της ζωής μας, δεν αποτελεί καμία εξαίρεση.

Δεν ακούμε τη μουσική τυχαία. Δεν πατάμε κάποιο κουμπί επειδή απλά μας αρέσει ο ήχος, αλλά η επιλογή ενός μουσικού είδος είμαι μια πράξη το οποίο ορίζει την ταυτότητά μας, αλλά παράλληλα και μια νευροβιολογική αντίδραση καθώς και μια κοινωνική δήλωση και σίγουρα δεν μπορούμε να αφαιρέσουμε και την ψυχολογική ανάγκη. Και το γεγονός αυτό το επιβεβαιώνει και η επιστήμη, δηλαδή πώς η μουσική που ακούμε, ειδικά για κάποια είδη όπως είναι η metal και η punk, είναι αποτέλεσμα ενός σύνθετου πλέγματος παραγόντων και αίτιων τα οποία ξεκινούν από τον εγκέφαλο και φτάνουν ακόμα και στην κουλτούρα.

H ακρόαση της μουσικής καταφέρνει να ενεργοποιεί το σύστημα που σχετίζεται με την ανταμοιβή του εγκεφάλου, γεγονός το οποίο απελευθερώνει την ντοπαμίνη, δηλαδή την ουσία η οποία σχετίζεται με την ευχαρίστηση από το φαγητό, το σεξ ή ακόμα και το χρήμα. Μελέτη του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης έδειξε ότι η χορήγηση λεβοντόπα (πρόδρομος της ντοπαμίνης) κατάφερε να αυξήσει την απόλαυση από τη μουσική, ενώ επίσης η ρισπεριδόνη (ανταγωνιστής ντοπαμίνης) την περιόρισε σημαντικά. Η μελέτη αυτή λοιπόν, αποδεικνύει πως η μουσική απόλαυση έχει και βιολογική βάση και δεν αποτελεί απλά ένα πολιτισμικό κατασκεύασμα.

Η metal και η punk, αν και πολλές φορές θεωρούνται επιθετικά είδη με αρνητική διάθεση, παρόλα αυτά προκαλούν έντονη συναισθηματική διέγερση και σαν συνέπεια βοηθούν στην εκτόνωση του άγχους, της οργής καθώς και της απογοήτευσης. Μέσα από τις μελέτες έχει αναδειχθεί το γεγονός πώς οι ακροατές και φίλε αυτών των ειδών μπορούν να βιώσουν πολύ θετικά συναισθήματα, παρόμοια με εκείνα τα οποία προκαλούνται από μουσικά είδη που είναι πιο ήπια ή αλλιώς πιο εύπεπτα. Η μουσική καταφέρνει να γίνεται ένα εργαλείο της συναισθηματικής ρύθμισης, καθώς και η επιλογή της τις περισσότερες φορές είναι ασυνείδητη αλλά ταυτόχρονα και στοχευμένη. Δηλαδή, από τη στιγμή που ακούμε metal μουσική, δεν βιώνουμε κάποιον θυμό, αλλά αντίθετα νιώθουμε εκτόνωση. Κάτι ανάλογο ισχύει και για την punk μουσική, όπου κατά τη διάρκεια της ακρόασης της δεν απορρίπτουμε, αλλά επαναπροσδιορίζουμε.

Στην επιλογή της μουσικής που ακούμε, σημαντικό ρόλο παίζει επίσης και η προσωπικότητα. Οι οπαδοί της metal και της punk έχουν την τάση να είναι πιο ανοιχτοί σε οποιαδήποτε εμπειρία και παράλληλα κρατούν αρνητική στάση απέναντι σε μια συντηρητική εξουσία, έχουν ανάγκη για μοναδικότητα και επίσης πολύ χαμηλά επίπεδα αναζήτησης κάποιας θρησκευτικής ομαδοποίησης. Μελέτη του Swami το 2013 ανέδειξε το γεγονός πως η μεταλλάδες πολλές φορές έχουνε πιο χαμηλή αυτοεκτίμηση, αλλά ως αντίβαρο χρησιμοποιούν τη μουσική σαν έναν χώρο αυτοεπιβεβαίωσης καθώς και ταύτισης. Στην περίπτωση αυτή η μουσική γίνεται όχι απλά ένα καταφύγιο, αλλά ένας καθρέφτης της κάθε προσωπικότητας. Και σε τελική ανάλυση, δεν ακούμε την metal επειδή νιώθουμε θυμό, αλλά γιατί προσπαθούμε και θέλουμε να είμαστε αληθινοί.

Σε όλα αυτά προστίθεται και η κοινωνική πλευρά της προτίμησης μας για τη μουσική ως ένα κοινωνικό σήμα. Μια έρευνα των Clark & Lonsdale το 2023 απέδειξε πως η προτίμηση για μια πιο έντονη και επαναστατική μουσική έχει άμεση σχέση με πολύ υψηλή συλλογική αυτοεκτίμηση, δηλαδή οι ακροατές της νιώθουν υπερήφανοι για την ομάδα στην οποία ανήκουν και ταυτίζονται με αυτήν. Στην περίπτωση αυτή η μουσική γίνεται ένα badge of identity, δηλαδή ένα σύμβολο για το ποιος είμαι και πού ανήκω. Η ταύτιση αυτή δεν έχει να κάνει με τον ήχο, αλλά είναι μια δήλωση, μια φωνή, καθώς και η πίστη σε μια κοινότητα.

Η βία αποτελεί μια κρίσιμη περίοδος για τη διαμόρφωση όχι μόνο της προσωπικότητας του καθένα, αλλά και για την διαμόρφωση της μουσικής ταυτότητας. Η μουσική την οποία ακούμε μεταξύ 12 και 22 ετών αφήνει ένα ανεξίτηλο στίγμα, παράλληλα λειτουργώντας ως μουσικό imprinting το οποίο δύσκολα μπορεί να αλλάξει αργότερα. Η metal και η punk, με την ένταση και την ειλικρίνεια της, αλλά γενικά με την αντικομφορμιστική τους φύση, βρίσκουν το πιο εύκολο σημεία επικοινωνίας με την ψυχολογία ενός έφηβου, δηλαδή την ανάγκη για ανεξαρτησία, την αμφισβήτηση και την δημιουργία της ταυτότητάς του. Δεν αποτελεί ένα τυχαίο γεγονός πως οι πρώτες μπάντες που αγαπήσαμε στην εφηβεία, συνεχίζουμε να τις αγαπάμε για πάντα. Είναι οι πρώτες φωνές οι οποίες με τις νότες τους είπαν την πιο όμορφη κουβέντα σε φιλικές ψυχές: «είσαι εντάξει έτσι όπως είσαι».

Καλά στην επιλογή της μουσικής, καθοριστικό ρόλο έχει το περιβάλλον καθώς και η πολιτισμική έκθεση. Από τη στιγμή που έχουμε μεγαλώσει σε κοινότητες μέσα στις οποίες η punk ή η metal έχουν μια αισθητή παρουσία, είναι πολύ πιθανόν κράτησε ενσωματώσουμε ως ένα μέρος της πολιτισμικής μας ταυτότητας. Σε όλα αυτά προστίθεται και η γεωγραφία ως ένας ακόμα παράγοντας ο οποίος συμβάλλει στην επιλογή της μουσικής που ακούμε. Οι μελέτες έχουν δείξει πως η μουσικές μας ρίζες διαμορφώνονται πολύ νωρίς και παραμένουν σταθερές, ακόμα και αν έχουμε αλλάξει ριζικά πολιτισμικά μας περιβάλλοντα. Έτσι λοιπόν, η μουσική δεν είναι μόνο μια προσωπική επιλογή, αν αποτελεί επίσης και μια πολιτισμική μνήμη. Ουσιαστικά είναι ένα είδος soundtrack της γειτονιάς, της παρέας, της πρώτης συναυλίας. Είναι αυτή που κρατάει και τις παιδικές μας μνήμες, μαζί με τα αισθήματα μας, ακόμα ζωντανά.

Έχει πλέον αποδειχτεί πώς η μουσική έχει τη δυνατότητα να αποτελέσει ένα εργαλείο για την κατανόηση του εαυτού, ουσιαστικά μπορεί να γίνει ένα κλειδί αυτογνωσίας. Από τη στιγμή που ακούμε ένα τραγούδι το οποίο μας φέρνει κάποια συγκίνηση,  δεν είναι μόνο οι νότες που μας τη φέρνουν, αλλά ουσιαστικά ακόμα τον εαυτό μας. Η metal και η punk, με την ωμή ειλικρίνεια, στα όρια του κυνισμού, την άρνησή της για κάποιο είδος τι φτιασιδώματος, την αποδοχή του σκοτεινού και του ομιχλώδους, καταφέρνει να μας προσφέρει αυτό που λίγα είδη μπορούν, δηλαδή την αίσθηση πως δεν είμαστε μόνοι. Γιώργη μπορεί μετά να μετατραπεί σε ήχο, η αμφισβήτηση σε αριθμό καθώς και η μοναξιά έχει τις λέξεις της οι οποίες αποτυπώνονται στους στίχους.

Οι πιο πρόσφατες έρευνες δεν στοχεύουν να ακυρώσουν τη μαγεία που έχει η μουσική, αλλά ίσα ίσα προσπαθούμε να την εξηγήσουν, καθώς και να την αναδείξουν. Ουσιαστικά προσπαθούν να το γεγονός πως η επιλογή ενός είδους μουσικής αποτελεί μια πράξη βαθιά ανθρώπινη, αλλά επίσης και βαθιά πολιτισμική. Όλο αυτό έρχεται μα να δείξει το γεγονός πως δεν ακούμε metal επειδή είμαστε «σκληροί καριόληδες», δεν ακούμε απλά την πανκ επειδή είμαστε αντιδραστικοί. Ακούμε τα ίδια αυτά γιατί καταφέρνουν να μας επιτρέψουν, αλλά ίσως και να μας ωθήσουν λίγο περισσότερο, στο να είμαστε αληθινοί και πιο κοντά στον εαυτό μας, ουσιαστικά να είμαστε εμείς. Αυτό ακριβώς επιβεβαιώνεται και μέσα από τις σύγχρονες επιστημονικές έρευνες.

Η μουσική ουσιαστικά αποτελεί έναν τρόπο της ύπαρξης, είναι η σωκρατική μύγα η οποία προσπαθεί να τσιμπήσει, όχι για να βλάψει αλλά για να αφυπνίσει. Είναι η φωνή του Smith που σταματά πριν τον τερματισμό. Είναι το “I get knocked down, but I get up again”. Είναι το “God Save the Queen” που δεν σώζει τίποτα. Είναι το “Master of Puppets” που κόβει τα νήματα. Είναι το “Holiday in Cambodia” που δεν είναι καθόλου διακοπές. Είναι το “Roots Bloody Roots” που φωνάζει για καταγωγή και αντίσταση.

Συνοπτικά μπορούμε να πούμε πως η μουσική δεν είναι η επιλογή του ήχου, αλλά η επιλογή της ταυτότητας. Και σε αυτό συμφωνεί και η επιστήμη με τις σύγχρονες έρευνες της, επιβεβαιώνοντας το γεγονός πως οι ακροατές και οι φίλοι αυτών των ειδών το γνωρίζουν ήδη πώς η μουσική δεν είναι απλά η διασκέδαση. Είναι ένα τρόπος να υπάρχουμε και να θυμόμαστε, αλλά επίσης και να ζούμε σε ένα αντί-κόσμου. Έχοντας τις μνήμες μας, όχι μόνο στο μυαλό μας αλλά και στην καρδιά μας και ταυτόχρονα αντιστεκόμαστε με νότες. Να δημιουργούμε κοινότητες μέσα από τους ήχους και τις νότες, οι οποίες δεν ζητούν κάτι εμείς ή έγκριση άλλα προσφέρουν απλόχερα ένα καταφύγιο. Η metal και η punk δεν αποτελούν απλά μουσικά είδη, αλλά είναι ο τρόπος και το μέσον να μπορείς να υψώσει τη φωνή σου από τη στιγμή που δεν σε ακούει κανείς. Είναι ένα είδος που δεν αρκούνται στο να χαϊδέψουν, αλλά προσπαθούν να αφυπνίσουν. Ουσιαστικά αποτελεί το καλύτερο τεκμήριο στο αξίωμα πως η τέχνη δεν χρειάζεται να είναι απλά όμορφη, για να μπορεί να είναι αληθινή.

Η επιστήμη, μέσα από τις μελέτες της, τις αναφορές της στους νευροδιαβιβαστές, τις συγκριτικές τις στατιστικές και όποιους τρόπους χρησιμοποιεί για να τη εξερευνήσει, δεν αφαιρεί το μυστήριο της μουσικής, αλλά έρχεται για να δείξει προς αυτό το μυστήριο έχει πολύ βαθιές ρίζες, όχι μόνο στην ψυχή, αλλά και στον εγκέφαλο και στην ίδια την κοινωνία που ζούμε. Έρχεται να αποδείξει πως η επιλογή να ακούσουμε ένα τραγούδι δεν προέρχεται από ένα ρηχό «μου αρέσει», αλλά ουσιαστικά βασίζεται στο «με εκφράζει», «με σώζει», καθώς και «μου θυμίζει ποιος είμαι πραγματικά».

Και από τη στιγμή που η επιλογή της μουσικής είναι η metal ή η punk, τότε μιλάμε πολύ περισσότερο από μουσική, είναι μια βουτιά στην ίδια την ψυχή μας. Ουσιαστικά μιλάμε για μια «αντίσταση στην ομοιομορφία», για την «αποδοχή του σκοτεινού» ως ένα κομμάτι του ίδιου του εαυτού μας και τέλος για την «ανάγκη να ακουστείς χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσεις τίποτα». Η επιλογή αυτών των 2 ειδών ουσιαστικά είναι μια κραυγή, ως η ασβέστη φλόγα σε κάποιον ναό του ζωροαστρισμού, η οποία δεν σβήνει ποτέ, μια οργή η οποία δεν ξεχνά ποτέ και μια συλλογική μνήμη την οποία κανένας δεν μπορεί να υποτάξει.

Κάθε μουσικό είδος αποτελεί ένα σύμβολο, η metal και η punk είναι τα πιο ειλικρινή σύμβολα που έχουμε. Είναι μουσικά ρεύματα τα οποία δεν προσφέρουν προσδοκία κάποιας λύτρωσης, ούτε ουσιαστική παρηγοριά, αλλά απλόχερα δίνουν την αλήθεια, η οποία πολλές φορές δεν είναι καθόλου ευχάριστη, όμως είναι πάντα απαραίτητη. Και αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο επιλέγουμε αυτά τα είδη, όχι επειδή μας απαλύνουν τον πόνο και μας κάνουν να νιώθουμε καλά, αλλά επειδή μας κάνουν να νιώθουμε πραγματικά. Και σε αυτό τον τομέα, η επιστήμη δίνει απλόχερα τα δεδομένα της πήγε να το επιβεβαιώσει. Δεν είμαστε απλοί παθητικοί ακροατές, αλλά είμαστε δρομείς μεγάλων αποστάσεων με τη μουσική να είναι ο ρυθμός μας που ταιριάζει με τον χτύπο της καρδιάς.

 

Jacek Henryk Maniakowski

Πηγές: 

- [Clark & Lonsdale (2023) – Music preference, social identity, and collective self-esteem](https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/03057356221126202) 

- [Futura Labs – Psychology of Music Genres](https://futuralabs.tech/blog/music/psychology-of-music-genres-6-reasons-why-we-love) 

- [Swami et al. (2013) – Personality and Preference for Heavy Metal](https://www.apa.org/pubs/journals/features/aca-a0034493.pdf) 

- [Verywell Mind – Music Preferences and Personality](https://www.verywellmind.com/music-and-personality-2795424) 

- [Neuroscience News – The Neuroscience of Musical Tastes](https://neurosciencenews.com/music-taste-neuroscience-25588/) 

- [Frontiers in Psychology – Neural Correlates of Emotion Regulation and Music](https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2017.00501/full) 

- [PNAS – Dopamine modulates the reward experiences elicited by music](https://www.pnas.org/doi/pdf/10.1073/pnas.1811878116)

Sabaton - Uprising

 Ένας πόλεμος πάντα χρειάζεται ήρωες, αλλά και οι ήρωες ίσως να χρειάζονται τον πόλεμο για να μπορούν να δείξουν την πραγματική ψυχή τους. Αλλά τι μπορεί να είναι ένας ήρωας αν δεν καταγραφούν τα κατορθώματά του; Πέρα από κάθε ιστοριοδίφη ή κάποιο ιστορικό, παρόντα στα γεγονότα, η αξία ενός άθλου μεγαλώνει όταν τραγουδηθεί, ή αλλιώς εξυμνηθεί με συνοδεία ανάλογης μουσικής. Στον μεσαίωνα αυτό τον ρόλο είχαν αναλάβει η βάρδοι, που ήταν και ιστοριοδίφες που μετέδιδαν τα ιστορικά γεγονότα που το σκοτεινό κατεστημένο ήθελε να αποκρύψει με κάθε τρόπο. Έτσι ένα γεγονός, μέσα από ένα τραγούδι, έστω και τραγουδισμένο από κάποιον φανταστικό Κακοφωνίξ, αποκτά έναν χαρακτήρα αιωνιότητας.

Η θεματολογία του heavy metal έχει αρκετά μεγάλο εύρος, αλλά γενικά η πολεμική ιστορία αποτελεί από τις πιο δημοφιλείς πηγές της. Πιο ειδικά το Power metal είναι πολύ συχνός επισκέπτης στα κιτάπια του συγκεκριμένου ιστορικού κλάδου, πάντα μέσω των στιχουργών της κάθε μπάντας. Οι Σουηδοί Sabaton δεν αποτελούν εξαίρεση. Από τα πρώτα τους άλμπουμ ενσωματώνουν στους στίχους τους ιστορικά γεγονότα. Στο πέμπτο τους άλμπουμ, το  Coat of Arms, καταπιάνονται με το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το τρίτο τραγούδι του άλμπουμ, το "Uprising"  αναφέρεται στην εξέγερση της Βαρσοβίας, η οποία ξεκίνησε στις 1 Αυγούστου και τελείωσε στις 2 Οκτωβρίου.

Η εξέγερση αποτέλεσε μέρος της «επιχείρησης καταιγίδα», η οποία οργανώθηκε από  την Κρατική Στρατιά, της πολωνικής αντίστασης. Ο στόχος της ήταν η απελευθέρωση της χώρας από τους Ναζί, αλλά και να μην επιτραπεί η Σοβιετική προέλαση, που σκοπό είχε τον πλήρης έλεγχο από τον Στάλιν. Ο στόχος της εξέγερσης της Βαρσοβίας ήταν να απελευθερωθεί από τους ίδιους τους Πολωνούς, οποία θα εκμεταλλευόταν την προέλαση του Κόκκινου Στρατού, χωρίς να υποδουλωθεί από αυτόν. Αν και ξεκίνησε με πολύ θετικά σημάδια, με την κατάληψη σημαντικών θέσεων από του Πολωνούς ο Κόκκινος Στρατός σταμάτησε την προέλασή του, επιδεκτικά λίγα χιλιόμετρα από τις θέσεις των Πολωνών. Το αποτέλεσμα ήταν, πέρα από το ηρωισμό των αντιστασιακών να σκοτωθούν γύρω στις 200.000 άμαχοι, λόγω των μαζικών εκτελέσεων των Ναζί και 15.000 αντιστασιακοί. Και όλα αυτά μπροστά στα αδιάφορα μάτια των Σοβιετικών και υπό τις εντολές του ίδιου του Στάλιν. Όμως, μέσα στους δύο μήνες που κράτησε η εξέγερση καταστράφηκε περίπου το 60% της πόλης, η οποία είχε υποστεί ήδη πολλές ζημιές έναν χρόνο νωρίτερα από την εξέγερση στο εβραϊκό γκέτο της πρωτεύουσας. Οι Γερμανοί ολοκλήρωσαν την καταστροφή, ανατινάζοντας ότι επέμεινε. Μαζί με την Δρέσδη αποτέλεσε τις πιο κατεστραμμένες πόλεις κατά την διάρκεια της θηριωδίας των στρατών και των δύο πλευρών. Ο στόχος του Στάλιν επετεύχθη, που ήταν πλήρης έλεγχος της πόλης και χωρίς την Αντίσταση, χωρίς το τεράστιο τίμημα να αποτελεί κάποιο γεγονός. Αλλά τελικά η ηρωική στάση των Πολωνών δεν ξεχάστηκε και καταγράφηκε και τραγουδήθηκε.

Οι Sabaton  δεν έμεινα αδιάφοροι σε αυτό και συμπερίλαβαν και την μάχη αυτήν στην θεματολογία τους. Η επιβλητική μουσική ανήκει  στον Joakim Brodén, πληκτρά και τραγουδιστή της μπάντας, οποίος συμμετέχει και στην δημιουργία του λυρικού μέρους, μαζί με τον μπασίστα Pär Sundström. Η ένταση προσδίδεται ακόμα περισσότερο όταν χρησιμοποίει πολωνικό στίχο στο ρεφρέν «Warszawo, walcz!» (Βαρσοβία, πολέμα!). Αλλά και το βιντεοκλίπ του τραγουδιού αποτελεί ενδιαφέρον, μιας αποτελεί ένα μικρό έργο τέχνης και μέσα στα κινηματογραφικά πρότυπα. Η σκηνοθεσία ανήκει στον  Jacek Raginis και τα γυρίσματα έγιναν εξ ολοκλήρου στην Βαρσοβία, στο εργοστάσιο Norblin. Το οποίο βρίσκεται στην οδό «Σιδήρου» (Ulica Żelazna), ένας δρόμος με πολλές ιστορικές αναφορές. Το συγκεκριμένο εργοστάσιο είναι επεξεργασίας μετάλλου(!!), όπως έγινε και επίσημη ονομασία του μετά τον Β’Π.Π. (Walcownia Metali „Warszawa”). Στην ταινία συμμετέχει και απόστρατος στρατηγός τεθωρακισμένων Waldemar Henryk Skrzypczak καθώς και ο γνωστός Σουηδός ηθοποιός Peter Stormare, γνωστός από την συμμετοχή στην σειρά Prison Break και στις ταινίες Constantine, The Big Lebowski κ.α., που παίζει τον ρόλο του SS Obergruppenführer von dem Bach.

Η επιλογή του συγκεκριμένου ηθοποιού, πέρα του γεγονότος ότι άρεσε σε μέλη της μπάντας, είχε να κάνει και με κοινούς γνωστούς. Ο booking agent της μπάντας είναι πολύ καλός φίλος με το ηθοποιό. Στην δισκογραφική του εταιρία, την StormVox, ήταν και μια άλλη σουηδική μπάντα, οι H.E.A.T., την οποία επίσης εκπροσωπούσε. Αν και κάθε χρόνο δέχεται πάνω από 50 προτάσεις για να συμμετάσχει σε μουσικά βίντεο, η συγκεκριμένη τον ενθουσίασε, επειδή ήθελε να προβάλει ένα ιστορικό γεγονός. Το βιντεοκλίπ προβλήθηκε για πρώτη φορά την 1^η Αυγούστου του 2010, στην 66^η επέτειο της «Εξέγερσης της Βαρσοβίας

Jacek Henryk Maniakowski

Τα πάντα είναι μαθηματικά: Ο αριθμός «Φ» στην μουσική

 

«Τα πάντα είναι μαθηματικά», είναι μια φράση που μπορεί να ακούγεται δογματικά απόλυτη, αλλά πάντα επιβεβαιώνεται σε κάθε πτυχή της ανθρώπινης δημιουργίας, καθώς και σε απλά καθημερινά πράγματα. Ξεκινώντας από την αρχιτεκτονική των αρχαίων ναών μέχρι τη δομή μιας συμφωνίας της κλασικής μουσικής, από την κίνηση των πλανητών μέχρι τον ρυθμό ενός ποιήματος, οι αριθμοί με όποιον τρόπο και να γράφονται, δεν αποτελούν απλά εργαλεία για τη μέτρηση, αλλά δημιουργούν νοήματα, ιδέες, ρυθμούς και ακόμα την ίδια την αισθητική. Με λίγα λόγια, καθετί που δημιουργεί την αρμονία απέναντι στις αισθήσεις μας εμπεριέχει και μαθηματικές πράξεις.

Και φυσικά μπορούμε να πούμε πώς η τέχνη δεν αποτελεί εξαίρεση αυτόν τον κανόνα και κυρίως η μουσική. Είναι το πεδίο στο οποίο τα μαθηματικά καταφέρνουν να μεταμορφωθούν σαν συναίσθημα. Πρώτος ο Πυθαγόρας κατάφερε να συνδέσει τη μουσική με τα μαθηματικά, δηλώνοντας πως η μαθηματικά Είναι η γλώσσα των θεών. Και μάλλον δεν έχει καθόλου άδικο. Άλλωστε, αυτοί που βρίσκονται πάντα πιο κοντά στους θεούς είναι οι καλλιτέχνες και οι τρελοί, όπως αναφέρεται συχνά στη λαϊκή θυμοσοφία. Οι δυο αυτές ιδιότητες, του τρελού με την έννοια της θείας τρέλας και του μουσικού συχνά συνυπάρχουν και δημιουργούν ή αλλιώς γεννούν έργα τα οποία ξεπερνάνε τη λογική, αλλά ποτέ την μαθηματική τους δομή.

Και μέσα σε όλο αυτό το σύμπαν των αριθμών, υπάρχουν και κάποιοι αριθμοί που είναι λίγο πιο «συμπαθητικοί» και ξεχωρίζουν. Μεταξύ αυτών είναι ο αριθμός Φ (1,618…), ή αλλιώς η χρυσή τομή, που δεν είναι μια απλή αναλογία, αλλά ένα μοτίβο ισορροπίας και αρμονίας το οποίο εμφανίζεται στη φύση, εφαρμόζονται στην τέχνη καθώς και στην αρχιτεκτονική. Και φυσικά τα πάντα μπορούν να ενταχθούν στη metal μουσική, γεγονός που ισχύει και για τον αριθμό Φ. Κάτι τέτοιο φανερώνεται όταν ένα riff σπάει τη δομή ακριβώς σε ένα σημείο που «πρέπει», όταν ένα σόλο δημιουργεί μια αναπόφευκτη κορύφωση, δεν είναι αποτελέσματα κάποιας τυχαιότητας. Είναι τα μαθηματικά του συναισθήματος και η γεωμετρία του πάθους.

Μέσα σε αυτό το άρθρο θα προσπαθήσουμε να ξύσουμε λίγο την επιφάνεια, καθώς μόνο η αναφορά στον αριθμό Φ χρήζει τόμους βιβλίων, καθώς και πώς εμφανίζεται μέσα σε ένα είδος μουσικής, που από την πλειοψηφία του κόσμου θεωρείται χαώδες ως και ακραίο, όπως είναι η metal μουσική. Όσοι είναι φίλοι των διαφορών παρακλάδια του είδους αυτού, γνωρίζουν πολύ καλά πως χρειάζεται ικανότητα και ακρίβεια και όπου εμφανίζεται η λέξη ακρίβεια πάντα υπάρχει μια μαθηματική σχέση. Πολλές φορές ο αριθμός Φ λειτουργεί σαν ένας αόρατος οδηγός μέσα στην σύνθεση, την παραγωγή καθώς και την ψυχο-ακουστική εμπειρία που δημιουργεί ο συγκεκριμένος ήχος. Ουσιαστικά λυρικά μιλώντας, μπορούμε να πούμε πως πίσω από κάθε κραυγή, δάκρυ και πάθος υπάρχει και μια εξίσωση. Καθώς και πίσω από κάθε έκρηξη υπάρχει και ένας αριθμός ο οποίος τη γνώριζε πριν.

 

Φ στη μουσική- Θεωρητική βάση

 

Ο αριθμός Φ, γνωστός ως χρυσή τομή ή χρυσός λόγος, δεν αποτελεί απλώς μια μαθηματική σταθερά, καθώς είναι μια αισθητική αρχή η οποία διαπερνά την φύση, την τέχνη, τη μουσική καθώς και κάθε έκφραση ομορφιάς και αρμονίας. Με τιμή περίπου 1,618, ο Φ εκφράζει μια αναλογία που θεωρείται ιδανικά ισορροπημένη. Στη μουσική, αυτή η αναλογία δεν είναι μόνο θεωρητική, αλλά είναι το ίδιο το βίωμα και η αντίληψή του. Ο ακροατής, σχεδόν συντριπτικά ασυνείδητα, μπορεί να αισθανθεί ότι κάτι «του κάθεται σωστά», όταν η δομή ενός μουσικού κομματιού ακόλουθοι τον αριθμό Φ.

 

Η δομή των συνθέσεων

 

Η πιο άμεση εφαρμογή του Φ στη μουσική είναι η τοποθέτηση του αποκορύφωσης ενός μουσικού κομματιού σε ένα σημείο το οποίο αντιστοιχεί στο 61,8% της διάρκειάς του. Το σημείο αυτό ονομάζεται «golden climax», καθώς καταφέρνει να δημιουργήσει μια αίσθηση της φυσικής εξέλιξης και μια συναισθηματική κορύφωση. Πολλοί είναι οι συνθέτες, από τον μπαρόκ Μπαχ ως τους σημερινούς παραγωγούς, οι οποίοι τοποθετούν σκόπιμα τις αλλαγές του ρυθμού, της δυναμικής ενός μουσικού κομματιού ή ακόμα και της θεματικής του στο σημείο αυτό.

Στη metal μουσική, όπου η ένταση και η δραματικότητα είναι τα βασικά στοιχεία όποιος συνθέτουν ένα τραγούδι, η σωστή χρήση του αριθμού Φ μπορεί να ενισχύσει την αφηγηματική δύναμη αυτού. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το τραγούδι «Master of Puppets» των Metallica το οποίο παρουσιάζει το χαρακτηριστικό breakdown περίπου στο 62% της διάρκειας, μια ασυνείδητη ίσως, αλλά εντυπωσιακά «σωστή» επιλογή.

 

Οι αναλογίες τον νοτών

 

Η μουσική βασίζεται σε σχέσεις μεταξύ συχνοτήτων, και αυτές οι σχέσεις συχνά ακολουθούν Fibonacci αριθμούς: 1, 2, 3, 5, 8, 13… Οι αριθμοί αυτοί προσεγγίζουν τον Φ όσο αυξάνονται, και οι αντίστοιχες αναλογίες μεταξύ νοτών (π.χ. 3η, 5η, 8η) δημιουργούν αρμονικές δομές, οι οποίες ακούγονται ευχάριστος στο αυτί. Η χρήση τέτοιων αναλογιών δεν είναι καθόλου τυχαία. Η μουσική οι ίδιοι είτε της κλασσικής μουσικής είτε της metal στηρίζονται σε αυτές για να δημιουργούν τις σωστές συμφωνίες και την κατάλληλη ένταση. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι math rock Tool, οποίοι είναι πρωτεργάτες και το πιο γνωστό όνομα στο συγκεκριμένο είδος και είναι γνωστή για την μαθηματική τους προσέγγιση, ενσωματώνοντας ακόμα την ακολουθία Fibonacci στους στίχους και τη δομή του «Lateralus», παράλληλα δημιουργώντας ένα από τα πιο γνωστά math rock Κόμματά τους, το οποίο και παρουσιάζει μια συναισθηματική και αριθμητική ισορροπία. (ΕΔΩ)

 

Κατασκευή οργάνων

 

Η χρήση του αριθμού Φ δεν περιορίζεται μόνο στη σύνθεση, καθώς επεκτείνεται και στην κατασκευή των μουσικών οργάνων. Τα έγχορδα όπως τα λαούτα, τα βιολιά, τα τσέλα και οι κιθάρες περισσότερες φορές σχεδιάζονται με βάση την χρυσή τομή έτσι ώστε να μπορεί να επιτευχθεί μια αισθητική συμμετρία ο οποίος συνοδεύεται από την ακουστική ισορροπία. Η θέση του καβαλάρη, η καμπύλη του σώματος, καθώς και η τοποθέτηση των καπακιών ακολουθούν τέτοιες αναλογίες οι οποίες έχουν άμεση σχέση με τον αριθμό Φ.

 Στη metal Μουσική η κιθάρα αποτελεί το βασικό εργαλείο εκφράσεις, καθώς η σχεδιαστική ισορροπία καταφέρνει να επηρεάσει όχι μόνο την εμφάνιση αλλά και τον ήχο. Ένα μουσικό όργανο το οποίο καταφέρνει να αναπνεύσει σωστά, μπορεί να παράγει ήχο που συντονίζεται με το σώμα και το μυαλό του μουσικού, κάτι που δεν είναι απλά τεχνικό, αλλά μπορεί να φτάσει ακόμα να δείχνει μεταφυσικό, προφανώς για τους αδαείς.

 

Φ στη Metal Μουσική: Σύνθεση και Παραγωγή

 

Η metal μουσική, για όσους τη βλέπουν επιφανειακά δημιουργεί την αίσθηση του χάους και μιας ωμής ενέργειας, αλλά για όσους γνωρίζουν χρειάζονται πολύ ακριβής δομές μαζί με μαθηματικές αρχές. Δεν είναι λίγες περιπτώσεις που η χρήση του αριθμού Φ, ως χρυσή τομή έχει τη λειτουργία ενός αόρατου οδηγού στη δημιουργία μιας σύνθεσης, στην τοποθέτηση των θεματικών αλλαγών, καθώς ακόμα και στην παραγωγή του ήχου. Αυτό μπορεί να λειτουργήσει είτε συνειδητά είτε διαισθητικά, καθώς είναι πολλοί οι μουσικοί αλλά και οι παραγωγοί που ακολουθούν αναλογίες οι οποίες, έστω και προσεγγίζουν τον αριθμό Φ, δημιουργώντας με τον τρόπο αυτόν μουσικές συνθέσεις οι οποίες άνετα «κάθονται» στο αυτί του ακροατή.

Στη metal, η ένταση μαζί με τη δραματικότητα είναι βασικά στοιχεία. Η χρήση του αριθμού Φ για την σωστή τοποθέτηση των αλλαγών, όπως είναι τα breakdowns, τα solos ή οι αλλαγές ρυθμού, καταφέρνει να ενισχύσει την αφηγηματική δύναμη ενός μουσικού κομματιού. Συγκεκριμένα το σημείο του 61,8% της διάρκειας, είναι συχνά το σημείο στο οποίο κορυφώνεται ένα κομμάτι είτε ανατρέπεται η ροή του. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι των Metallica στο Master of Puppets, όπου το εμβληματικό instrumental breakdown εμφανίζεται περίπου στο 62% της διάρκειας, δημιουργώντας παράλληλα μια φυσική κορύφωση που οδηγεί σε συναισθηματική εκτόνωση. Επίσης οι Iron Maiden  στο Hallowed Be Thy Name,  δημιουργούν την  αλλαγή ρυθμού και η είσοδος του δεύτερου θεματικού μέρους συμβαίνουν κοντά στο σημείο της χρυσής τομής, ενισχύοντας την αφηγηματική ένταση.

Όπως είναι γνωστό, στην metal μουσική υπάρχουν πολλές δυναμικές αντιθέσεις, όπως η σιωπή ή παύση την οποία ακολουθεί μια έκρηξη, η μελωδία την οποία ακολουθεί κραυγή, καθώς και μια μουσική τάξη την οποία ακολουθεί ένας χαώδης ήχος. Όταν λοιπόν, οι αντιθέσεις αυτές τοποθετούνται με βάση τον αριθμό Φ, αυτό λειτουργεί ως μια συναισθηματικά ισορροπημένη εμπειρία, ακόμη και αν φαίνεται αρχικά πώς ο ήχος ακολουθεί ακραία μονοπάτια.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το «Deliverance» των Opeth, όπου η εναλλαγή από brutal riffs σε καθαρές μελωδίες συμβαίνει σε σημεία που προσεγγίζουν τη χρυσή τομή, δημιουργώντας μια συναισθηματική διαδρομή που μοιάζει οργανική. Επίσης, στο “Schism” των Tool, η δομή του κομματιού είναι γεωμετρικά συμμετρική, με αλλαγές που «ξεκλειδώνουν» τον ακροατή ψυχολογικά, οδηγώντας τον σε εσωτερική ένταση και λύτρωση.

 

Χρήση Fibonacci ακολουθιών σε μέτρα και στίχους

Ορισμένα συγκροτήματα, κυρίως της Math Rock, όπως οι Tool, έχουν ενσωματώσει τη Fibonacci ακολουθία όχι μόνο στη δομή των μέτρων αλλά και στους στίχους. Στο κομμάτι «Lateralus» (ΕΔΩ), οι συλλαβές των στίχων ακολουθούν την ακολουθία 1–1–2–3–5–8–5–3, δημιουργώντας μια ρυθμική συμμετρία που συνδέεται με τον Φ. Η προσέγγιση αυτή δεν είναι απλώς μια τεχνική, αλλά ακολουθεί ολόκληρη τη φιλοσοφία δουλειά. Οι Tool χρησιμοποιούν τον Φ ως μέσο για να εκφράσουν την έννοια της εξέλιξης, της πνευματικής αναζήτησης και της εσωτερικής ισορροπίας, έννοιες που συνδέονται με τη μεταφυσική διάσταση της μουσικής.

 

Ο αριθμός Φ στην παραγωγή: delays, reverb και ηχητική ισορροπία

 

Στην παραγωγή των metal τραγουδιων, η χρήση Fibonacci-based delays και reverb settings δημιουργεί μια αίσθηση μιας φυσικής ροής και εξέλιξης στον ήχο του ίδιου τραγουδιού. Οι παραγωγοί πολλές φορές τοποθετούν ηχητικά εφέ, όπως είναι echo repeats, ambient layers, σε τέτοια χρονικά σημεία τα οποία καταφέρνουν αντιστοιχίσουν σε αναλογίες του αριθμού Φ, ενισχύοντας με τον τρόπο αυτό μια ισορροπία στην ηχητική αντίληψη αλλά και στην ψυχική.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα εξής τραγούδια: Το «Blackwater Park» των Opeth, η παραγωγή χρησιμοποιεί reverb και ambient layers που «χτίζονται» με βάση αναλογίες, δημιουργώντας μια ατμόσφαιρα που εξελίσσεται φυσικά. Στο «Ghost Reveries», άλμπουμ της ίδιας μπάντας, οι αλλαγές δυναμικής και οι είσοδοι των φωνητικών στοιχείων, κατά την διάρκεια όλου του δίσκου, ακολουθούν χρονικές αναλογίες που προσεγγίζουν τον Φ.

Βλέποντας πρακτικά, πως ο αριθμός Φ δεν είναι μια απλά θεωρητική έννοια, αλλά αποτελεί ένα ακόμα εργαλείο της σύνθεσης, της αισθητικής του ήχου, καθώς και της συναισθηματικής καθοδήγησης ώστε ένα τραγούδι ή ολόκληρο το άλμπουμ να αφήσει το δικό του στίγμα, όχι μόνο στην ακουστική και του αίσθηση, αλλά επίσης να αγγίξει την ίδια την ψυχοσύνθεση μας. Κατ αυτόν τον τρόπο βλέπουμε πως στήνουμε Metal μουσική η ίδια η ένταση συναντά την μαθηματική ακρίβεια. Ο αριθμός Φ στις περιπτώσεις αυτές λειτουργεί σαν ένας κρυφός αρχιτέκτονας, ο οποίος χτίζει τις δομές που δεν φαίνονται αλλά αγγίζουν όλες τις αισθήσεις.

 

Ψυχοακουστική* και Φ: Η αριθμητική του συναισθήματος

 

όπως έχουμε αναφέρει παραπάνω, η μουσική δεν είναι μόνο αρμονικά τοποθετημένη ήχοι, αλλά είναι μια βιωματική εμπειρία. Και η ψυχοακουστική, δηλαδή ο κλάδος ο οποίος μελετά πώς ένας άνθρωπος αντιλαμβάνεται τον ήχο, αποκαλύπτει πως ορισμένες μαθηματικές αναλογίες καταφέρνουν να προκαλέσουν συγκεκριμένες συναισθηματικές αντιδράσεις. Ο αριθμός Φ, ως ο χρυσός λόγος ή η χρυσή τομή, είναι μία από αυτές τις αναλογίες τις οποίες φαίνεται να προτιμά ο εγκέφαλος. Άλλωστε το ίδιο συμβαίνει και στην ζωγραφική, όπου κυρίως στα πορτρέτα των Φλαμανδών ζωγράφων, το μάτι του απλού επισκέπτη ενός μουσείου πάντα συγκεντρώνεται περισσότερο στα πορτραίτα των συγκεκριμένων ζωγράφων.

 

Η αισθητική που δημιουργεί ισορροπία

 

Η χρυσή τομή δημιουργεί μια αίσθηση συμμετρίας, χωρίς αυτή να καταντάει μονότονη. Για παράδειγμα όταν ένα μουσικό κομμάτι κορυφώνεται ή αλλάζει τέμπο στο σημείο όπου η αναλογία πλησιάζει τον αριθμό Φ  (περίπου στο 61.8% της διάρκειας), ο ακρατής συνήθως βιώνει μια φυσική εκτόνωση. Είναι το ακριβές σημείο το οποίο δεν είναι ούτε πολύ πρόωρο, ούτε είναι πολύ αργά, λέγοντας απλά είναι εκεί που πρέπει να είναι.

Το γεγονός αυτό εξηγεί γιατί τα κόμματα που ακολουθούν αυτή την δομή Μπορούν να δώσουν το σωστό «Feeling» Ακόμα και ο ακροατής του τραγουδιού δεν έχει καμία ιδέα για τον αριθμό Φ, κάτι που είναι το πιο σύνηθες. Ουσιαστικά δημιουργεί μια αίσθηση του «κουρδίσματος» της προσδοκίας του μαζί με τη γεωμετρία του ήχου.

 

Ο εγκέφαλος και η χρυσή τομή

 

Η νεύρα επιστημονικές μελέτες έχουν δείξει πως εγκέφαλος ανταποκρίνεται θετικά σε μοτίβα τα οποία ακολουθούν τον αριθμό Φ. Έχουν αποδείξει πως η χρυσή τομή περιοχές οι οποίες σχετίζονται με την αισθητική κρίση, γι αυτό είναι αναγκαία η χρήση του στην τέχνη, την προβλεψιμότητα καθώς και συναισθηματική επεξεργασία. Το γεγονός αυτό δείχνει πως η μουσική που ενσωματώνει τον αριθμό Φ, καταφέρνει να είμαι πιο καθηλωτική, να δημιουργεί πιο εύκολα συγκινήσεις, καθώς και εύκολα μπορεί να απομνημονευτεί.

Στη metal μουσική, όπως να σημαντική ένταση παίζει έναν καθοριστικό ρόλο η χρήση αυτού του αριθμού καταφέρνει να λειτουργεί σαν ένας ψυχολογικός σταθεροποιητής. Ουσιαστικά βοηθά τον ακροατή να αφομοιώνει και να αντέχει την ένταση, να την κατανοήσει και τελικά να την απολαύσει. Παρατηρώντας το φαινόμενο αυτό, μπορούμε να πούμε ξεκάθαρα πως κάτι τέτοιο ισχύει και στην ίδια τη ζωή.

Ολοκληρώνοντας, μπορούμε να πούμε πως ο αριθμός Φ δεν είναι απλώς κάποιο μαθηματικό βίτσιο που δημιουργεί περιέργεια, αλλά είναι ένας κωδικός επικοινωνίας ανάμεσα στον ήχο και στο συναίσθημα που καταφέρνει να δημιουργήσει αυτός. Στη μουσική metal ο κώδικας αυτός καταφέρνει να γίνει ένα χρήσιμο εργαλείο για να μπορέσει να μετατραπεί η ένταση σε κάθαρση, κάτι φαινομενικά χαώδες σε ένα συγκεκριμένο νόημα, καθώς και η ίδια η κραυγή να αποκτήσει μια συμμετρία.

Με αυτήν την μικρή αναφορά μπορούμε να δούμε για ποιόν λόγο πολλές φορές μας γοητεύει μια εικόνα ή ένας ήχος, χωρίς να γνωρίζουμε το γιατί και άλλες φορές, γίνεται κάτι τέτοιο ενοχλητικό, χωρίς πάλι να μπορούμε να εξηγήσουμε το λόγο που γίνεται αυτό. Πίσω από αυτές τις αντιδράσεις πάντα υπάρχει μια επιστημονική εξήγηση. Και στη συγκεκριμένη περίπτωση η εξήγηση δεν περιλαμβάνει κάποιες περίπλοκες θεωρίες, αλλά την απλότητα των ίδιων των μαθηματικών. Η ομορφιά και η αρμονία είτε αυτή εκφράζεται οπτικά είτε ηχητικά, έχει μια συγκεκριμένη δομή και η δομή αυτή βασίζεται σε αναλογίες, συμμετρίες και μοτίβα, στοιχεία που ορίζουν τα μαθηματικά. Η μουσική λοιπόν, στην πιο καθαρή και αγνή της μορφή είναι μια αριθμητική αρμονία, ακόμα αν και πολλές φορές αυτό δεν γίνεται συνειδητά. Οι νότες, το τέμπο και οι ρυθμοί, οι αλλαγές που γίνονται σε ένα μουσικό κομμάτι, ή νέα στοιχεία τα οποία υπακούουν σε σχέσεις ορισμένες από τους αριθμούς. Και κάποιες συγκεκριμένοι αριθμοί, κυρίως ο αριθμός Φ, δεν αποτελούν μια απλή χρησιμότητα, αλλά καταφέρνουν να δημιουργήσουν μια μαγεία. Καθώς δεν εξηγούν μόνο το πώς λειτουργεί η μουσική, αλλά και το πώς την αισθανόμαστε.

Πολλές φορές έχουμε την εντύπωση ότι τα μαθηματικά είναι κάτι ψυχρό, αλλά στην ουσία είναι μια γλώσσα αρμονίας. Η ίδια η Metal μουσική, όσο και σκληρή να ακούγεται στα αυτιά των, δεν αποτελεί καμία εξαίρεση. Γιατί η ομορφιά τελικά δεν είναι κάποιο μυστήριο, αλλά είναι η σχέση, η αναλογία και ο ρυθμός, ακριβώς όπως συμβαίνει και στη ζωή, την οποία η μουσική αντανακλά. Αλλά πλέον μπορούμε να επιβεβαιώσουμε πως όντως τα πάντα είναι μαθηματικά.

 

 

* Η ψυχοακουστική (psychoacoustics) είναι το πεδίο που συνδέει την ακουστική με την ψυχολογία και τη νευροεπιστήμη, εστιάζοντας στο πώς ο εγκέφαλος και το ακουστικό μας σύστημα επεξεργάζονται τους ήχους. Δεν μελετά απλώς τι είναι ο ήχος, αλλά πώς τον ακούμε, τον κατανοούμε και τον βιώνουμε.

Jacek Henryk Maniakowski

 

Πηγές

Sevish – The Golden Ratio as a Musical Interval

https://sevish.com/2017/golden-ratio-music-interval/

 

Stephen Jones – Phi in Music https://www.scjbiz.com/2024/phi-the-golden-ratio-in-music/

 

GoldenNumber.net – Music and the Fibonacci Sequence https://www.goldennumber.net/music/

 

IndigoMusic – The Golden Ratio in Music: Harmonizing Sound with Mathematics

https://indigomusic.com/feature/the-golden-ratio-in-music-harmonizing-sound-with-mathematics

https://popeyeandcloudy.com/ti-einai-i-psychoakoustiki