Η
αρχιτεκτονική είναι μία επιστήμη η οποία έχει στηρίξει το κάθε πολιτισμό, αλλά
ουσιαστικά το ορίζει κιόλας, εξαιτίας του γεγονότος πως οι δημιουργίες της μένουν
στο χρόνο. Η πρόσβαση στα υλικά στα αρχαία χρόνια δεν ήταν τόσο εύκολη, έτσι οι
αρχιτέκτονες προσπάθησα να σχεδιάσουν κάτι που θα μείνει στην ιστορία με βάση
τα υπάρχοντα υλικά. Κάτι το οποίο είναι σωστά δομημένο, ακόμα και αν το υλικό
δεν είναι το καλύτερο, καταφέρνει να κρατηθεί στο χρόνο. Χαρακτηριστικό
παράδειγμα αποτελούν οι παλιές γέφυρες που κατάφεραν να αντέξουν σεισμους, στηριζόμενες ουσιαστικά σε μία βασική πέτρα. Κάπως έτσι λειτουργεί και η βιομηχανία της
μουσικής, μικρά σημεία χτίζουνε κάτι που θα μείνει στο χρόνο. Και τα στοιχεία
αυτά βέβαια αποτελούνται από νότες, αλλά και πράγματα που φαίνονται ασήμαντα σε έναν
μουσικό.
Υποκουλτούρα,
Κοινότητα Φαν & Υποπολιτισμικό Κεφάλαιο
Μπορεί ακόμα
και η ροκ και η metal μουσική να αποτελούν προϊόντα, αλλά αυτά δεν καταναλώνονται απλά παθητικά. Κυρίως στη metal δημιουργούνται κοινότητες και αυτές
ακολουθούν κάποια μοτίβα συμπεριφοράς τα οποία έχουν να κάνουν με τις
αγαπημένες τους μπάντες. Η Thornton το 1995, επεκτείνοντας τη θεωρία του
Bourdieu, εισάγει την έννοια του υποπολιτισμικού κεφαλαίου, δηλαδή έχει να
κάνει με τη γνώση των κωδικών εντός μιας κοινότητας, τη συμμετοχή σε σκηνικά
δίκτυα, η συλλογή των δίσκων, καθώς και την παρακολούθησε των συναυλιών και
πολλές φορές συμμετοχή σε
forums/zines. Όλα αυτά είναι μορφές του πολιτισμικού νομίσματος οι οποίες έχουν
τη δυνατότητα να καθορίσουν ακόμα και την ιεραρχία μέσα σε μία τέτοια κοινότητα.
Οι Kahn-Harris (2007) και Jenkins (1992)
αναδεικνύουν το γεγονός πως οι οπαδοί των συγκροτημάτων δεν είναι απλοί
καταναλωτές, αλλά είναι οι ίδιοι οι οποίοι χτίζουν το νόημα, δηλαδή δημιουργούν
το περιερχόμενο, οργανώνουν το fun clubs, προωθούν το υλικό μιας μπάντας από
στόμα σε στόμα και γενικά λειτουργούν ως πρεσβευτές ή αντιπρόσωποι ενός συγκροτήματος. Σε κάποιες συγκεκριμένες metal σκηνές, στις οποίες η εμπορική
προβολή είναι συχνά πολύ περιορισμένη, η οργανική ανάπτυξη μέσω τέτοιων δικτύων
που αποτελούνται από τους οπαδούς, είναι ο μόνος δρόμος για τη βιωσιμότητα της μπάντας.
Γενικά μία μπάντα η οποία επενδύει στην αλληλεπίδραση, στην προσβασιμότητα
καθώς και στην αναγνώριση της κοινότητας της, ουσιαστικά χτίζει ένα κοινωνικό
κεφάλαιο που μπορεί να μετατραπεί σε μία μακροπρόθεσμη επιτυχία.
Υπάρχουν πολλά
χαρακτηριστικά παράδειγματα συγκροτημάτων τα οποία στηρίζονται στην συμμετοχή
του κοινού. Το πρώτο μεγάλο όνομα είναι οι Iron Maiden, οι οποίοι διατηρούν δεκαετίες τι είναι
επιτυχία τους μέσα από ένα παγκόσμιο δίκτυο δικτύων fanzines και επίσημων fan
clubs πως στην ουσία λειτουργούν ως ένας ανεξάρτητος μηχανισμός προώθησης. Ένα
άλλο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι δικοί μας Rotting Christ μετέτρεψαν το
underground tape-trading και το word-of-mouth σε ένα κεφάλαιο που τους
εξασφαλίζει πιστό κοινό χωρίς mainstream έκθεση. Οι Γάλλοι Gojira διαρκώς
εμπνέουν τους οπαδούς τους για να γίνουν πρεσβευτές ενός οικολογικού και
φιλοσοφικού μηνύματος, μέσα από την οργάνωση καμπάνιας και ουσιαστικά από underground progressive metal με πολύ
περιορισμένο κοινό, αλλά πιστό, ουσιαστικά οδηγήθηκαν στο να παίξουν σε έναρξη Ολυμπιάδας
και να γίνουν το πρώτο metal συγκρότημα που συμμετείχε σε τέτοια είδους
εκδήλωση. Οι Sleep Token από την άλλη σκόπιμα τροφοδότησαν μία απόκρυφη αφήγηση
οδηγώντας στους οπαδούς της μπάντας σε ένα είδος αρχαιολόγους του δικού τους
μύθου και παράλληλα δημιουργώντας δημοφιλής θεωρίες και ερμηνείες που
ουσιαστικά διαφημίζουν και το συγκρότημα. Ενώ οι Amon Amarth χρησιμοποίησαν τον
μύθο των Βίκινγκς καλώντας τους οπαδούς τους να συμμετέχουν στη συλλογική αυτή
ταυτότητα και παράλληλα δημιούργησαν ένα φανατικό κοινό.
Τεχνολογία,
Streaming & Αλγοριθμική Ορατότητα
Η τεχνολογία άλλαξε τα δεδομένα και στη μουσική, όχι μόνο ως δημιουργία αλλά και στην προώθηση
της. Η μετάβαση από την φυσική πώληση στην ψηφιακή και στα ψηφιακά streams άλλαξε σε μεγάλο βαθμό
τους μηχανισμούς που μπορούν να γνωστοποιήσουν ένα συγκρότημα για έναν
καλλιτέχνη. Στις μέρες μας η ορατότητα μιας μπάντας, δηλαδή ο βαθμός κατά τον
οποίο μπορεί ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων να ακούσει και να την δει,
καθορίζεται πλέον από τους αλγόριθμους που έχουν διάφορες πλατφόρμες προβολής,
όπως είναι Spotify,
YouTube, TikTok, από τις playlists, αλλά και μηχανισμούς viral διάδοσης. Ο
Wikström το 2020 και ο Morris λίγο
νωρίτερα, το 2015, ήδη το έχουν παρατηρήσει και αναφέρουν πως η ψηφιακή μουσική
οικονομία δεν έχει έναν ουδέτερο χαρακτήρα και ευνοεί συγκεκριμένα μοτίβα
κατανάλωσης, όπως είναι η μικρή διάρκεια, η άμεση προσοχή που δείχνει το βίντεο
ή ο ήχος, καθώς και την τακτική επανάληψη, δημιουργώντας παράλληλα μορφές
ανισότητας στην προβολή της μουσικής.
Στη rock και metal μουσική τα μουσικά κομμάτια έχουν μεγαλύτερη διάρκεια, άρα γίνονται
λιγότερα φιλικά προς τους αλγόριθμους. Η στρατηγική τοποθέτηση σε niche
playlists, η συνεργασία με influencers του είδους, η δημιουργία οπτικού
περιεχομένου (lyric videos, live sessions, behind-the-scenes) και η
εκμετάλλευση του YouTube ως δευτερεύουσας πλατφόρμας ανακάλυψης έχουν γίνει
απαραίτητα εργαλεία. Αν και υπάρχει μία λανθασμένη άποψη προς η τεχνολογία
μειώνει την ποιότητα, αυτό στην ουσία δεν ισχύει καθώς δεν την αντικαθιστά,
απλά λειτουργεί ως διαφορετικός πολλαπλασιαστής ή ένα ακόμα φίλτρο για την
ορατότητα ενός καλλιτέχνη. Σίγουρα στο παρελθόν, όπου υπήρχε φυσική πώληση,
λειτουργούσαν πάλι τέτοιοι μηχανισμοί απλά με διαφορετικό τρόπο. Υπάρχουν πολλά
παραδείγματα πλέον, στα οποία νέες χρησιμοποιούν μικρά βιντεράκια στις
πλατφόρμες, κάτι που τραβάει εύκολα το βλέμμα και την προσοχή νέου ακροατή και
ίσως υποψήφιο οπαδού της μπάντας.
Συγκυρία,
Πολιτισμικό Πλαίσιο & ο Ρόλος της Τύχης
Οι Peterson
& Berger το 1975 και ο Frith το 1987 ασχολήθηκαν και ανέλυσαν την έννοια
της πολιτιστικής παραγωγής και συμπέραναν πως η επιτυχία έχει να κάνει με
πολιτισμικούς ιστορικούς σταθμούς, όπως είναι για παράδειγμα οι κοινωνικές
αναταραχές, οι αλλαγές στην κουλτούρα των νέων, κένα που έχουν δημιουργηθεί
στην αγορά, καθώς και κάποιες χρήσεις ενός τραγουδιού, όπως είναι η χρήση σε ταινία ή παιχνίδια και δημοφιλή video. Σε αυτές τις περιπτώσεις δεν μπορούμε να μιλάμε για κάποια τυφλή σύμπτωση, αλλά για την ικανότητα μιας μπάντας ή ενός καλλιτέχνη ή του
επιτελείου να μπορέσεις να γνωρίσει και να αξιοποιήσει μία πολιτισμική ευκαιρία
όταν αυτή εμφανίζεται.
Στη metal
μουσική υπάρχουν αρκετά τέτοια παραδείγματα, αλλά τα πιο χαρακτηριστικά είναι
άνοδος του groove metal στα τέλη της δεκαετίας του ‘80, αλλά επίσης αναβίωση
του traditional heavy metal τη δεκαετία του 2010, κάτι που δεν είχε να κάνει με
μουσικές καινοτομίες αλλά σε μία γενική πολιτισμική κόπωση από τα προηγούμενα
trends, επίσης αλλαγές στα μέσα παραγωγής καθώς και στην συλλογική νοσταλγία ή
ακόμα αναζήτηση πιο βαριάς μουσικής σε περιόδους κοινωνικής αβεβαιότητας. Η
επιτυχία λοιπόν, έχει να κάνει με την σωστή στιγμή, το timing, καθώς και την
πολιτισμική συντονιστικότητα, όπως το ονόμασαν οι ακαδημαϊκές πηγές, ή αλλιώς cultural resonance.
Ίσως το πιο
χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι δυο «βρετανικές εισβολές» στην αμερικάνικη
μουσική αγορά, η μία στη δεκαετία του 60 και και η επόμενη 2 δεκαετίες μετά,
που είχαν ακριβώς το σωστό timing και έκανα κάθε βρετανική μπάντα να κάνει τρελές
πωλήσεις στην άλλη μεριά του Ατλαντικού. Επίσης κάποιες μπάντες έχουν ταυτιστεί
με τον πόλεμο του Βιετνάμ και με τους στρατιώτες που γυρνούσαν από τον πόλεμο
να τις καθιερώνουν και στην αμερικάνικη αγορά και όχι μόνο στα στρατόπεδα το
αμερικάνικου στρατού.
Ουσιαστικά,
ξύσαμε λίγο την επιφάνεια και απλά είδαμε μερικούς παράγοντες που μπορούν να
καθορίσουν την επιτυχία ή μη μιας ροκ ή μιας metal μπάντας. Και σίγουρα δεν
είναι μόνο αυτά πού την καθορίζουν, αλλά υπάρχουν πολλά σημεία ακόμα αν
υποθέσουμε πως η μπάντα έχει ήδη τη μουσική αρτιότητα. Σίγουρα η επιτυχία μιας μπάντας
ή ενός καλλιτέχνη δεν είναι μονοδιάστατο φαινόμενο και ως θεμέλιο πρέπει να
θεωρηθεί η ποιότητα, αλλά η άνοδος, εδραίωση, αλλά ακόμα και η μακροζωία ενός συγκροτήματος καθορίζονται από ένα πλήθος αλληλοεπικαλυπτόμενων παραγόντων,
όπως για παράδειγμα τα βιομηχανικά
δίκτυα και gatekeepers, στρατηγικό μάρκετινγκ και κατασκευή αυθεντικότητας,
ενεργές κοινότητες φαν και υποπολιτισμικό κεφάλαιο, αλγοριθμική ορατότητα και
ψηφιακή προσαρμογή, καθώς και πολιτισμική συγκυρία και πάντα λίγη τύχη να είναι
υπολογίσιμη.
Η κατανόηση
των μηχανισμών αυτών δεν μειώνει την τέχνη ούτε την υποβαθμίζει, αλλά αντίθετα
μπορεί και εύκολα να αναγνωρίσουμε το γεγονός πως η μουσική δε ζει στο κενό, αν
και πολλές φορές είναι ένας ανεξάρτητος οργανισμός. Η μουσική που ακούμε σήμερα
ζει μέσα στα συστήματα που ζούμε κι εμείς, μέσα στις ίδιες κοινότητες και
ακολουθεί τις ίδιες ιστορικές στιγμές. Και για αυτό το λόγο ακριβώς οι
επιτυχίες στη ροκ και στη metal
μουσική είναι συγχρόνως καλλιτεχνική, κοινωνική και η βιομηχανική πράξη.
Πηγές:
1. Anderton, C., Dubber, A., &
James, M. (2011). Understanding the Music Industry. SAGE Publications.
2. Frith, S. (1987). "Towards
an Aesthetic of Popular Music". Στο Music and Society: The Politics of Composition,
Performance and Reception (επιμ.
R. Leppert & S. McClary). Cambridge University Press.
3. Hesmondhalgh, D. (2019). The
Cultural Industries (4η
έκδ.). SAGE
Publications.
4. Hirsch, P. M. (1972).
"Processing Fads and Fashions: An Organization-Set Analysis of Cultural
Industry Systems". American Journal of Sociology, 77(4), 639–659.
5. Jenkins, H. (1992). Textual
Poachers: Television Fans and Participatory Culture. Routledge.
6. Kahn-Harris, K. (2007). Extreme
Metal: Music and Culture on the Edge. Berg Publishers.
7. Moore, A. F. (2002).
"Authenticity as Authentication". Popular Music, 21(2), 209–223.
8. Morris, J. W. (2015). Selling
Digital Music, Formatting Culture. University of California Press.
9. Peterson, R. A., & Berger,
D. G. (1975). "Cycles in Symbolic Production: The Case of Popular
Music". American Sociological Review, 40(2), 158–173.
10. Thornton, S. (1995). Club
Cultures: Music, Media and Subcultural Capital. Polity Press.
11. Weinstein, D. (2013). Heavy
Metal: The Music and Its Culture (αναθεωρημένη
έκδ.). Da Capo
Press.
12. Wikström, P. (2020). The Music
Industry: Music in the Cloud (3η
έκδ.). Polity
Press.
