Το Metal T-Shirt ως Σύμβολο Ταυτότητας και Ιδεολογίας Part IΙ

 

Η φράση «μια εικόνα αξίζει όσο 1000 λέξεις» έχει πλήρης εφαρμογή στην περίπτωση του T-Shirt. Σίγουρα ρωτώντας κάποιον κάτοχο μιας τέτοιας μπλούζας, θα καταφέρει να διηγηθεί άπειρες ιστορίες, ίσως και με λίγη σάλτσα και λίγη υπερβολή, αλλά πάντα πάνω σε δω να αλλάξουμε που στηρίζεται στα γεγονότα και στην περιπέτεια που βίωσε για να αποκτήσετε την μπλούζα. Σ όλα αυτά συμπληρώνονται ένα σωρό συναισθήματα και εντυπώσεις από τη ζωντανή εμφάνιση της μπάντας της οποίας φορά την μπλούζα, αλλά ακόμα και πολλές λεπτομέρειες, ασήμαντες ναι μεν χρήσιμες στην αφήγηση δε. Μια μπλούζα δεν αποτελεί ένα ρούχο, αλλά μια αφήγηση πάντα δοσμένη με τα μάτια του κατόχου της.

 

Transmedia Storytelling: Το T-Shirt ως Αφήγηση

 

Η έννοια του transmedia storytelling, όπως την ανέπτυξε ο θεωρητικός Henry Jenkins Εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο μια αφήγηση μπορεί να εξαπλωθεί σε πολλές πλατφόρμες και μέσα, προσθέτοντας μια ξεχωριστή συμβολή στο σύνολο με κάθε νέο κείμενο. Η μελέτη του Nenad Pavel στο Academia.edu κατάφερε να εφαρμόσει αυτή την έννοια και στο αντικείμενο στο οποίο αναφερόμαστε στο κείμενο αυτό, δηλαδή στο metal T-shirt, αποδεικνύοντας πως το μπλουζάκι καταφέρνει να λειτουργεί ως ένας φορέας μιας ιδιαίτερες αφηγήσεις η οποία επεκτείνει την ιστορία της μπάντας, ακόμα και πέρα από τη μουσική και τους στίχους της, μεταφέροντας την μες την οντότητα του ακροατή και προφανώς και του κατόχου της μπλούζας.

Άλλωστε, έχουμε αναφέρει πολλές φορές πως μια metal δεν αποτελεί απλά ένα μουσικό σχήμα, αλλά ένα ολόκληρο σύμπαν το οποίο πάντα συνοδεύεται από μια αφήγηση. Οι βασικοί άξονες του σύμπαντος αυτού είναι η μουσική, οι στίχοι, τα artworks των άλμπουμ, τα music videos, οι ζωντανές εμφανίσεις του συγκροτήματος, οι συνεντεύξεις των μελών του, οι μύθοι και οι φήμες γύρω από το συγκρότημα κατ αυτό αλλά και τα μέλη τους ξεχωριστά, ακόμα και η ερωτική του ζωή. Το T-shirt είναι ένα ακόμα κομμάτι αυτού του puzzle, το μέσο που είναι ικανό να μεταφέρει αυτή την αφήγηση σε ένα και μοναδικό πλαίσιο, τις πλάτες ενός φαν.

Όταν κάποιος φορά ένα T-shirt με το εξώφυλλο κάποιο αγαπημένο του άλμπουμ, όπως για παράδειγμα των Iron Maiden με τον Eddie να κρατά μια σημαία σε ένα πεδίο μάχης, αυτό δεν αποτελεί απλά μια εικόνα πάνω σε μια μπλούζα, αλλά μια ολόκληρη ιστορία ή ακόμα την ίδια την ιστορία. Και στη συγκεκριμένη περίπτωση είναι μια ξεκάθαρη αναφορά στο ποίημα του του Tennyson για τη Μάχη της Μπαλακλάβα, κάτι που ουσιαστικά χωράει ακόμα και τον καλπασμό των αλόγων που ανοίγουν το τραγούδι The Trooper και συνεχίζει η αφήγηση με τον ίδιο τον τραγουδιστή της μπάντας, τον Bruce Dickinson να τρέχει στη σκηνή κυματίζοντας την Union Jack. Ακόμα και οι δικoί  μας NEED με το μπλουζάκι που απεικονίζει μια φάλαινα όρκα, ουσιαστικά διηγείται την ιστορία του Tilikum στο οποίο αναφέρεται το ομώνυμο τραγούδι. Έτσι το ταπεινό μπλουζάκι με μια στάμπα σε πυκνώνει όλα αυτά σε μια εικόνα και αυτός που την φορά δείχνει την ιστορία σε αυτούς που είναι μιλημένοι και μπορούν να αναγνωρίσουν και να αποκωδικοποιήσουν αυτήν.

Η μελέτη του Pavel υπογραμμίζει ότι το metal T-shirt δημιουργεί μια "φορέσιμη ταυτότητα" (wearable identity). Όπου το σώμα του φαν γίνεται ένας καμβάς, ακόμα και μια κινητή διαφήμιση αλλά σε μια ζωντανή αφήγηση για τον καθένα που βλέπει την μπλούζα. Η κάθε μια αφηγείται μια ιστορία, που δεν αφορά μόνο την ιστορία της μπάντας της οποίας στάμπα φοράει, αλλά και την ιστορία αυτουνού που την φοράει, που την αγόρασε, σε ποια συναυλία ήταν και ποιοι τον συνόδευαν, καθώς τι σήμαινε γι αυτόν εκείνη τη στιγμή.

Η διπλή αυτή αφήγηση, δηλαδή η αφήγηση της μπάντας αλλά και προσωπική του οπαδού της, είναι αυτή που κάνει το metal T-shirt τόσο δυνατό σύμβολο. Αυτό το κομμάτι ύφασμα δεν αποτελεί απλά ένα αντικείμενο που αγοράζεται για να φοριέται, αλλά είναι μια σημαία η οποία γράφετε αλλά και διαβάζετε διαρκώς προσθέτοντας κάθε φορά νέα επίπεδα νοήματος κάθε φορά που θα φορεθεί από τον ιδιοκτήτη της.

Η έννοια του transmedia storytelling στο metal T-shirt γίνεται ακόμα πιο σύνθετη εάν λάβουμε υπόψη και τις πολλαπλές εκδόσεις μιας μπλούζας. Δεν είναι λίγες φορές που μια μπάντα κυκλοφορεί δεκάδες διαφορετικά T-shirts για το ίδιο άλμπουμ, το καθένα με διαφορετικό artwork, διαφορετικό design, διαφορετικό μήνυμα. Κι έναν συλλέκτη για ακόμα έναν οπαδό τους σύμπαντας οι συγκεκριμένες αυτές εκδόσεις είναι αντικείμενο αναζήτησης και προφανώς πόθος για να αποκτηθεί μια τέτοια μπλούζα. Κάθε ένα από αυτά είναι ένα ξεχωριστό κεφάλαιο στην αφήγηση είτε της μπάντας είτε της κοινότητας που την περιβάλλει.

Παράλληλα, το T-shirt Μπορεί να λειτουργήσει ως ένα μέσο για την επέκταση της αφήγησης σαν να έχω κοινό. Ένας νέος φα ή όποιος δεν έχει ζήσει την εποχή που κυκλοφορούσε κάποιο κλασικό άλμπουμ, φορώντας το αντίστοιχοT-shirt, έχει τη δυνατότητα να συνδεθεί με αυτήν την εποχή κληρονομώντας ταυτόχρονα μια ιστορία την οποία δεν έζησε, να γίνει μέρος μιας συνέχειας η οποία εκτείνεται μπορεί και κάποιες δεκαετίες πίσω.

Έτσι, ρωτώντας έναν metalhead για την μπλούζα που φοράει, πρέπει ο καθένας να δεχτεί ότι θα ακούσει μια, πιθανόν μεγάλη, η ιστορία γύρω από αυτήν. Το αν αυτή η ιστορία ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα ή όχι έχει ελάχιστες σημασία για αυτόν που τη φοράει, αλλά και αυτό που θέλει να ακούσει. Πολλές φορές μπαίνουν με αρκετές σάλτσες στην αφήγηση γύρω από το θέμα της μπλούζας ή από τα γεγονότα που τις συνοδεύουν, άλλες φορές όμως είναι τόσο πραγματικές μου φαίνονται εξωπραγματικές. Ένας οπαδός μιας μέταλ μπάντας είναι έτοιμος να κάνει πολλά πράγματα είτε για να αποκτήσει ένα ενθύμιο είτε για να χτίσει ο ίδιος μια ιστορία γύρω από την αγαπημένη του μπάντα. Ένα μπλουζάκι αποτελεί απλά ένα εξώφυλλο μιας μεγάλης ιστορίας, είτε αυτή είναι εσωτερική είτε εξωτερική είτε πραγματική είτε λίγο φανταστική, αλλά όπως σε ένα βιβλίο ελάχιστη σημασία υπάρχει αν η αφήγηση είναι μυθοπλασία η αναφορά στα πραγματικά γεγονότα. Η ουσία είναι να είναι καλά η επόμενη ιστορία.

Σύνδεση ενός οπαδού με ένα από τα πολλά του μπλουζάκια είναι ιδιαίτερη και αντικατοπτρίζει και την ίδια τη διάθεσή του όταν το φοράει. Είναι μια συναισθηματική σχέση που έχει να κάνει με τη μνήμη του γύρω από τα γεγονότα τα οποία τα έχει συνδέσει με το ρούχο αυτό.

Part I 

Part III 

Jacek Henryk Maniakowski

Γιατί ακούμε metal ή punk μουσική; Η επιστήμη πίσω από την μουσική επιλογή

Ίσως από τα μεγαλύτερα ερωτήματα που έχουμε βασανίσει τους φιλοσόφους και επιστήμονες είναι κατά πόσο έχουμε ελεύθερη βούληση να επιλέγουμε, να αποφασίζουμε ουσιαστικά τι θα συνοδεύσει στη ζωή μας και για το υπόλοιπο της. Από τι θα ασχοληθούμε από την παιδική μας ηλικία ως με ποιον άνθρωπο θέλουμε να τελειώσουμε τη ζωή μας, από το να επιλέξουμε τι φαγητό μας αρέσει ως και τη μουσική θα ακούσουμε. Η βούληση η δικιά μας δεν είναι ακριβώς ελεύθερη, ίσως κάποιες στιγμές μπορεί να γίνει αλλά στην ουσία, είναι πολλοί άλλοι παράγοντες που μας οδηγούν να κάνουμε οποιαδήποτε επιλογή. Και η μουσική, όπως σε κάθε πτυχή της ζωής μας, δεν αποτελεί καμία εξαίρεση.

Δεν ακούμε τη μουσική τυχαία. Δεν πατάμε κάποιο κουμπί επειδή απλά μας αρέσει ο ήχος, αλλά η επιλογή ενός μουσικού είδος είμαι μια πράξη το οποίο ορίζει την ταυτότητά μας, αλλά παράλληλα και μια νευροβιολογική αντίδραση καθώς και μια κοινωνική δήλωση και σίγουρα δεν μπορούμε να αφαιρέσουμε και την ψυχολογική ανάγκη. Και το γεγονός αυτό το επιβεβαιώνει και η επιστήμη, δηλαδή πώς η μουσική που ακούμε, ειδικά για κάποια είδη όπως είναι η metal και η punk, είναι αποτέλεσμα ενός σύνθετου πλέγματος παραγόντων και αίτιων τα οποία ξεκινούν από τον εγκέφαλο και φτάνουν ακόμα και στην κουλτούρα.

H ακρόαση της μουσικής καταφέρνει να ενεργοποιεί το σύστημα που σχετίζεται με την ανταμοιβή του εγκεφάλου, γεγονός το οποίο απελευθερώνει την ντοπαμίνη, δηλαδή την ουσία η οποία σχετίζεται με την ευχαρίστηση από το φαγητό, το σεξ ή ακόμα και το χρήμα. Μελέτη του Πανεπιστημίου της Βαρκελώνης έδειξε ότι η χορήγηση λεβοντόπα (πρόδρομος της ντοπαμίνης) κατάφερε να αυξήσει την απόλαυση από τη μουσική, ενώ επίσης η ρισπεριδόνη (ανταγωνιστής ντοπαμίνης) την περιόρισε σημαντικά. Η μελέτη αυτή λοιπόν, αποδεικνύει πως η μουσική απόλαυση έχει και βιολογική βάση και δεν αποτελεί απλά ένα πολιτισμικό κατασκεύασμα.

Η metal και η punk, αν και πολλές φορές θεωρούνται επιθετικά είδη με αρνητική διάθεση, παρόλα αυτά προκαλούν έντονη συναισθηματική διέγερση και σαν συνέπεια βοηθούν στην εκτόνωση του άγχους, της οργής καθώς και της απογοήτευσης. Μέσα από τις μελέτες έχει αναδειχθεί το γεγονός πώς οι ακροατές και φίλε αυτών των ειδών μπορούν να βιώσουν πολύ θετικά συναισθήματα, παρόμοια με εκείνα τα οποία προκαλούνται από μουσικά είδη που είναι πιο ήπια ή αλλιώς πιο εύπεπτα. Η μουσική καταφέρνει να γίνεται ένα εργαλείο της συναισθηματικής ρύθμισης, καθώς και η επιλογή της τις περισσότερες φορές είναι ασυνείδητη αλλά ταυτόχρονα και στοχευμένη. Δηλαδή, από τη στιγμή που ακούμε metal μουσική, δεν βιώνουμε κάποιον θυμό, αλλά αντίθετα νιώθουμε εκτόνωση. Κάτι ανάλογο ισχύει και για την punk μουσική, όπου κατά τη διάρκεια της ακρόασης της δεν απορρίπτουμε, αλλά επαναπροσδιορίζουμε.

Στην επιλογή της μουσικής που ακούμε, σημαντικό ρόλο παίζει επίσης και η προσωπικότητα. Οι οπαδοί της metal και της punk έχουν την τάση να είναι πιο ανοιχτοί σε οποιαδήποτε εμπειρία και παράλληλα κρατούν αρνητική στάση απέναντι σε μια συντηρητική εξουσία, έχουν ανάγκη για μοναδικότητα και επίσης πολύ χαμηλά επίπεδα αναζήτησης κάποιας θρησκευτικής ομαδοποίησης. Μελέτη του Swami το 2013 ανέδειξε το γεγονός πως η μεταλλάδες πολλές φορές έχουνε πιο χαμηλή αυτοεκτίμηση, αλλά ως αντίβαρο χρησιμοποιούν τη μουσική σαν έναν χώρο αυτοεπιβεβαίωσης καθώς και ταύτισης. Στην περίπτωση αυτή η μουσική γίνεται όχι απλά ένα καταφύγιο, αλλά ένας καθρέφτης της κάθε προσωπικότητας. Και σε τελική ανάλυση, δεν ακούμε την metal επειδή νιώθουμε θυμό, αλλά γιατί προσπαθούμε και θέλουμε να είμαστε αληθινοί.

Σε όλα αυτά προστίθεται και η κοινωνική πλευρά της προτίμησης μας για τη μουσική ως ένα κοινωνικό σήμα. Μια έρευνα των Clark & Lonsdale το 2023 απέδειξε πως η προτίμηση για μια πιο έντονη και επαναστατική μουσική έχει άμεση σχέση με πολύ υψηλή συλλογική αυτοεκτίμηση, δηλαδή οι ακροατές της νιώθουν υπερήφανοι για την ομάδα στην οποία ανήκουν και ταυτίζονται με αυτήν. Στην περίπτωση αυτή η μουσική γίνεται ένα badge of identity, δηλαδή ένα σύμβολο για το ποιος είμαι και πού ανήκω. Η ταύτιση αυτή δεν έχει να κάνει με τον ήχο, αλλά είναι μια δήλωση, μια φωνή, καθώς και η πίστη σε μια κοινότητα.

Η βία αποτελεί μια κρίσιμη περίοδος για τη διαμόρφωση όχι μόνο της προσωπικότητας του καθένα, αλλά και για την διαμόρφωση της μουσικής ταυτότητας. Η μουσική την οποία ακούμε μεταξύ 12 και 22 ετών αφήνει ένα ανεξίτηλο στίγμα, παράλληλα λειτουργώντας ως μουσικό imprinting το οποίο δύσκολα μπορεί να αλλάξει αργότερα. Η metal και η punk, με την ένταση και την ειλικρίνεια της, αλλά γενικά με την αντικομφορμιστική τους φύση, βρίσκουν το πιο εύκολο σημεία επικοινωνίας με την ψυχολογία ενός έφηβου, δηλαδή την ανάγκη για ανεξαρτησία, την αμφισβήτηση και την δημιουργία της ταυτότητάς του. Δεν αποτελεί ένα τυχαίο γεγονός πως οι πρώτες μπάντες που αγαπήσαμε στην εφηβεία, συνεχίζουμε να τις αγαπάμε για πάντα. Είναι οι πρώτες φωνές οι οποίες με τις νότες τους είπαν την πιο όμορφη κουβέντα σε φιλικές ψυχές: «είσαι εντάξει έτσι όπως είσαι».

Καλά στην επιλογή της μουσικής, καθοριστικό ρόλο έχει το περιβάλλον καθώς και η πολιτισμική έκθεση. Από τη στιγμή που έχουμε μεγαλώσει σε κοινότητες μέσα στις οποίες η punk ή η metal έχουν μια αισθητή παρουσία, είναι πολύ πιθανόν κράτησε ενσωματώσουμε ως ένα μέρος της πολιτισμικής μας ταυτότητας. Σε όλα αυτά προστίθεται και η γεωγραφία ως ένας ακόμα παράγοντας ο οποίος συμβάλλει στην επιλογή της μουσικής που ακούμε. Οι μελέτες έχουν δείξει πως η μουσικές μας ρίζες διαμορφώνονται πολύ νωρίς και παραμένουν σταθερές, ακόμα και αν έχουμε αλλάξει ριζικά πολιτισμικά μας περιβάλλοντα. Έτσι λοιπόν, η μουσική δεν είναι μόνο μια προσωπική επιλογή, αν αποτελεί επίσης και μια πολιτισμική μνήμη. Ουσιαστικά είναι ένα είδος soundtrack της γειτονιάς, της παρέας, της πρώτης συναυλίας. Είναι αυτή που κρατάει και τις παιδικές μας μνήμες, μαζί με τα αισθήματα μας, ακόμα ζωντανά.

Έχει πλέον αποδειχτεί πώς η μουσική έχει τη δυνατότητα να αποτελέσει ένα εργαλείο για την κατανόηση του εαυτού, ουσιαστικά μπορεί να γίνει ένα κλειδί αυτογνωσίας. Από τη στιγμή που ακούμε ένα τραγούδι το οποίο μας φέρνει κάποια συγκίνηση,  δεν είναι μόνο οι νότες που μας τη φέρνουν, αλλά ουσιαστικά ακόμα τον εαυτό μας. Η metal και η punk, με την ωμή ειλικρίνεια, στα όρια του κυνισμού, την άρνησή της για κάποιο είδος τι φτιασιδώματος, την αποδοχή του σκοτεινού και του ομιχλώδους, καταφέρνει να μας προσφέρει αυτό που λίγα είδη μπορούν, δηλαδή την αίσθηση πως δεν είμαστε μόνοι. Γιώργη μπορεί μετά να μετατραπεί σε ήχο, η αμφισβήτηση σε αριθμό καθώς και η μοναξιά έχει τις λέξεις της οι οποίες αποτυπώνονται στους στίχους.

Οι πιο πρόσφατες έρευνες δεν στοχεύουν να ακυρώσουν τη μαγεία που έχει η μουσική, αλλά ίσα ίσα προσπαθούμε να την εξηγήσουν, καθώς και να την αναδείξουν. Ουσιαστικά προσπαθούν να το γεγονός πως η επιλογή ενός είδους μουσικής αποτελεί μια πράξη βαθιά ανθρώπινη, αλλά επίσης και βαθιά πολιτισμική. Όλο αυτό έρχεται μα να δείξει το γεγονός πως δεν ακούμε metal επειδή είμαστε «σκληροί καριόληδες», δεν ακούμε απλά την πανκ επειδή είμαστε αντιδραστικοί. Ακούμε τα ίδια αυτά γιατί καταφέρνουν να μας επιτρέψουν, αλλά ίσως και να μας ωθήσουν λίγο περισσότερο, στο να είμαστε αληθινοί και πιο κοντά στον εαυτό μας, ουσιαστικά να είμαστε εμείς. Αυτό ακριβώς επιβεβαιώνεται και μέσα από τις σύγχρονες επιστημονικές έρευνες.

Η μουσική ουσιαστικά αποτελεί έναν τρόπο της ύπαρξης, είναι η σωκρατική μύγα η οποία προσπαθεί να τσιμπήσει, όχι για να βλάψει αλλά για να αφυπνίσει. Είναι η φωνή του Smith που σταματά πριν τον τερματισμό. Είναι το “I get knocked down, but I get up again”. Είναι το “God Save the Queen” που δεν σώζει τίποτα. Είναι το “Master of Puppets” που κόβει τα νήματα. Είναι το “Holiday in Cambodia” που δεν είναι καθόλου διακοπές. Είναι το “Roots Bloody Roots” που φωνάζει για καταγωγή και αντίσταση.

Συνοπτικά μπορούμε να πούμε πως η μουσική δεν είναι η επιλογή του ήχου, αλλά η επιλογή της ταυτότητας. Και σε αυτό συμφωνεί και η επιστήμη με τις σύγχρονες έρευνες της, επιβεβαιώνοντας το γεγονός πως οι ακροατές και οι φίλοι αυτών των ειδών το γνωρίζουν ήδη πώς η μουσική δεν είναι απλά η διασκέδαση. Είναι ένα τρόπος να υπάρχουμε και να θυμόμαστε, αλλά επίσης και να ζούμε σε ένα αντί-κόσμου. Έχοντας τις μνήμες μας, όχι μόνο στο μυαλό μας αλλά και στην καρδιά μας και ταυτόχρονα αντιστεκόμαστε με νότες. Να δημιουργούμε κοινότητες μέσα από τους ήχους και τις νότες, οι οποίες δεν ζητούν κάτι εμείς ή έγκριση άλλα προσφέρουν απλόχερα ένα καταφύγιο. Η metal και η punk δεν αποτελούν απλά μουσικά είδη, αλλά είναι ο τρόπος και το μέσον να μπορείς να υψώσει τη φωνή σου από τη στιγμή που δεν σε ακούει κανείς. Είναι ένα είδος που δεν αρκούνται στο να χαϊδέψουν, αλλά προσπαθούν να αφυπνίσουν. Ουσιαστικά αποτελεί το καλύτερο τεκμήριο στο αξίωμα πως η τέχνη δεν χρειάζεται να είναι απλά όμορφη, για να μπορεί να είναι αληθινή.

Η επιστήμη, μέσα από τις μελέτες της, τις αναφορές της στους νευροδιαβιβαστές, τις συγκριτικές τις στατιστικές και όποιους τρόπους χρησιμοποιεί για να τη εξερευνήσει, δεν αφαιρεί το μυστήριο της μουσικής, αλλά έρχεται για να δείξει προς αυτό το μυστήριο έχει πολύ βαθιές ρίζες, όχι μόνο στην ψυχή, αλλά και στον εγκέφαλο και στην ίδια την κοινωνία που ζούμε. Έρχεται να αποδείξει πως η επιλογή να ακούσουμε ένα τραγούδι δεν προέρχεται από ένα ρηχό «μου αρέσει», αλλά ουσιαστικά βασίζεται στο «με εκφράζει», «με σώζει», καθώς και «μου θυμίζει ποιος είμαι πραγματικά».

Και από τη στιγμή που η επιλογή της μουσικής είναι η metal ή η punk, τότε μιλάμε πολύ περισσότερο από μουσική, είναι μια βουτιά στην ίδια την ψυχή μας. Ουσιαστικά μιλάμε για μια «αντίσταση στην ομοιομορφία», για την «αποδοχή του σκοτεινού» ως ένα κομμάτι του ίδιου του εαυτού μας και τέλος για την «ανάγκη να ακουστείς χωρίς να χρειάζεται να εξηγήσεις τίποτα». Η επιλογή αυτών των 2 ειδών ουσιαστικά είναι μια κραυγή, ως η ασβέστη φλόγα σε κάποιον ναό του ζωροαστρισμού, η οποία δεν σβήνει ποτέ, μια οργή η οποία δεν ξεχνά ποτέ και μια συλλογική μνήμη την οποία κανένας δεν μπορεί να υποτάξει.

Κάθε μουσικό είδος αποτελεί ένα σύμβολο, η metal και η punk είναι τα πιο ειλικρινή σύμβολα που έχουμε. Είναι μουσικά ρεύματα τα οποία δεν προσφέρουν προσδοκία κάποιας λύτρωσης, ούτε ουσιαστική παρηγοριά, αλλά απλόχερα δίνουν την αλήθεια, η οποία πολλές φορές δεν είναι καθόλου ευχάριστη, όμως είναι πάντα απαραίτητη. Και αυτός είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο επιλέγουμε αυτά τα είδη, όχι επειδή μας απαλύνουν τον πόνο και μας κάνουν να νιώθουμε καλά, αλλά επειδή μας κάνουν να νιώθουμε πραγματικά. Και σε αυτό τον τομέα, η επιστήμη δίνει απλόχερα τα δεδομένα της πήγε να το επιβεβαιώσει. Δεν είμαστε απλοί παθητικοί ακροατές, αλλά είμαστε δρομείς μεγάλων αποστάσεων με τη μουσική να είναι ο ρυθμός μας που ταιριάζει με τον χτύπο της καρδιάς.

 

Jacek Henryk Maniakowski

Πηγές: 

- [Clark & Lonsdale (2023) – Music preference, social identity, and collective self-esteem](https://journals.sagepub.com/doi/pdf/10.1177/03057356221126202) 

- [Futura Labs – Psychology of Music Genres](https://futuralabs.tech/blog/music/psychology-of-music-genres-6-reasons-why-we-love) 

- [Swami et al. (2013) – Personality and Preference for Heavy Metal](https://www.apa.org/pubs/journals/features/aca-a0034493.pdf) 

- [Verywell Mind – Music Preferences and Personality](https://www.verywellmind.com/music-and-personality-2795424) 

- [Neuroscience News – The Neuroscience of Musical Tastes](https://neurosciencenews.com/music-taste-neuroscience-25588/) 

- [Frontiers in Psychology – Neural Correlates of Emotion Regulation and Music](https://www.frontiersin.org/journals/psychology/articles/10.3389/fpsyg.2017.00501/full) 

- [PNAS – Dopamine modulates the reward experiences elicited by music](https://www.pnas.org/doi/pdf/10.1073/pnas.1811878116)

Metal και Ύπνος: Όταν τα Διαμάντια Γεννιούνται από Πίεση

 

Τα διαμάντια δεν είναι τίποτε άλλο παρά η μετάλλαξη του ίδιου του άνθρακα. Προκύπτουν μέσα από τεράστιες πιέσεις και ακραία θερμότητα. Οι παραλληλισμοί με τον άνθρωπο είναι αναπόφευκτοι: υπάρχουν εκείνοι που, μετά από άδικη κατακραυγή, περιθωριοποίηση ή και διωγμούς, όχι μόνο ορθοπόδησαν, αλλά διακρίθηκαν στους τομείς που επέλεξαν. Ουσιαστικά, αυτό που δεν μπορεί να καεί, αργότερα θα φωτίζει — όπως το διαμάντι.

Η ιστορία της metal μουσικής μοιάζει ακριβώς έτσι. Από τη δαιμονοποίηση μέχρι τα γεμάτα στάδια, ο δρόμος ήταν μακρύς και γεμάτος πόνο. Ακόμα και οι οπαδοί της στοχοποιήθηκαν από κύκλους αδαών και προκατειλημμένων συντηρητικών. Κι όμως, κάθε τόσο εμφανίζεται μια νέα έρευνα που αποδεικνύει πως η metal μουσική έχει κάτι ξεχωριστό — όπως και οι άνθρωποι που την αγαπούν.

Θεωρητικά, η μουσική αυτή ταυτίζεται με επιθετικότητα και ένταση. Κι όμως, δεν είναι λίγοι εκείνοι που επιμένουν πως για αυτούς λειτουργεί σαν… μελατονίνη. Τους βοηθά να χαλαρώσουν, ακόμα και να κοιμηθούν. Σύμφωνα με άρθρο στο BraveWords.com, οι επιστήμονες θεωρούν πως η metal μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη διάθεση σε μη εξοικειωμένους ακροατές. Μειώνει την ικανότητα προσανατολισμού, προκαλεί απώλεια βραχύβιας μνήμης και ενισχύει το αίσθημα ανησυχίας. Το πιο ενδιαφέρον όμως είναι ότι αυτές οι επιδράσεις εντείνονται όταν ο ακροατής σταματήσει να ακούει τη μουσική αυτή.

Από την άλλη πλευρά, η μελέτη του Current Psychology (2023) δείχνει ότι η ακρόαση metal με επιθετικά θέματα μπορεί να έχει θετικές επιδράσεις στους fans: βελτίωση διάθεσης, ενίσχυση ταυτότητας και κοινωνική σύνδεση. Η μουσική αυτή λειτουργεί σαν συναισθηματικός καθρέφτης, βοηθώντας τους ακροατές να επεξεργαστούν την εσωτερική τους ένταση.

Επιπλέον, άρθρο στο NeuroLaunch εξηγεί ότι η ακρόαση metal ενεργοποιεί συμπλέγματα του εγκεφάλου, απελευθερώνει ντοπαμίνη και προσφέρει καθαρτική συναισθηματική εκτόνωση. Παρά την ένταση, η προβλεψιμότητα της δομής της μουσικής δημιουργεί αίσθημα ασφάλειας και ελέγχου — κάτι που εξηγεί γιατί πολλοί μεταλλάδες δηλώνουν πως κοιμούνται καλύτερα με Slayer παρά με ambient.

Είναι λογικό: το συνεχές αίσθημα ανησυχίας και το αυξημένο στρες επηρεάζουν αρνητικά τον ύπνο. Γι’ αυτό, όσοι δεν αγαπούν τη metal, καλό είναι να μην την επιλέγουν ως μουσική χαλάρωσης. Δεν χρειάζεται να μυήσουμε τους γύρω μας αν δεν δείχνουν οι ίδιοι ενδιαφέρον.

Κάποιοι ίσως αναρωτηθούν αν τέτοιες απόψεις “χαϊδεύουν” τους μεταλλάδες. Άλλοι θα τις δουν ως πάτημα για να συνεχίσουν τη γκρίνια που μας ακολουθεί εδώ και δεκαετίες. Όμως, όπως πάντα, το νόμισμα έχει δύο όψεις. Οι συμμετέχοντες στην έρευνα που αγαπούν τη metal και την ακούνε τακτικά δεν παρουσίασαν καμία αρνητική επίδραση. Αντίθετα, ένιωσαν βελτίωση της διάθεσης και της ψυχικής τους κατάστασης. Ίσως οι μεταλλάδες είναι όντως διαφορετικοί άνθρωποι, με διαφορετικές αντιδράσεις. Μήπως αυτό είναι μια γραμμή εξέλιξης; Ποιος ξέρει…

Σύμφωνα με σύνοψη ερευνών στο Loudwire, οι φίλοι της metal — σε αντίθεση με όσους την απορρίπτουν — βιώνουν μείωση του άγχους, της κατάθλιψης και των φοβιών. Επιπλέον, η μουσική αυτή ενισχύει την κοινωνική αλληλεπίδραση, ιδιαίτερα σε άτομα που νιώθουν απομονωμένα ή περιθωριοποιημένα.

Χάρη στη metal, οι οπαδοί της μπορούν να χαλαρώσουν, να συγκεντρωθούν και να αποφορτιστούν από συναισθηματικά βάρη. Δεν λένε ψέματα όταν λένε ότι τους πήρε ο ύπνος ακούγοντας Slayer ή κάποια άλλη αγαπημένη μπάντα.

Δεν ξέρουμε αν θα ακολουθήσουμε όλοι τον δρόμο του Ozzy — του οποίου το DNA έχει μεταλλαχθεί για άλλους λόγους. Ξέρουμε όμως ότι η metal μπορεί να μας ηρεμήσει, να μας συγκεντρώσει και ίσως να μας αλλάξει προς το καλύτερο. Ίσως τελικά οι μεταλλάδες να είναι φτιαγμένοι από άλλο υλικό.

Πηγές: 

1. BraveWords.com – Can Metal Music Help You Sleep?
   https://bravewords.com/news/can-metal-music-help-you-sleep
2. Current Psychology – Psychosocial risks and benefits of exposure to heavy metal music
   https://link.springer.com/article/10.1007/s12144-022-03108-9
3. NeuroLaunch – Heavy Metal’s Surprising Calming Effects: Science Explained
   https://neurolaunch.com/why-does-heavy-metal-calm-me-down/

Loudwire – 12 Things Science Has Learned About Metalheads From Music Studies
https://loudwire.com/heavy-metal-music-studies/

Jacek Henryk Maniakowski

Γίναμε αυτό που μισούσαμε;

 

Η φύση του ανθρώπου, ως σημείο ενστικτώδους ενέργειας, χωρίς καμιά λογική σκέψη ή συνείδηση, είναι να δημιουργεί οικογένεια ή κάποια κοινωνική ομάδα με κοινά χαρακτηριστικά. Στην διάρκεια κάποιος μπορεί απλά να προσπαθεί να επιβληθεί στα άλλα μέλη, χρησιμοποιώντας πάντα σαν πρόσχημα κάποιο φανταστικό ή νεκρό πρόσωπο, για να δημιουργεί κάποια νέα δόγματα. Μπορεί απλά να μεγαλώνει το «εγώ» του μέσα από την ένωση. Ακόμα να χρησιμοποιεί τα άλλα μέλη σαν πέτρες για να χτίζει φανταστικούς τοίχους. Και φυσικά η rock/metal δεν ξέφυγε από αυτόν τον κανόνα.

Είναι γεγονός πως η μουσική από μόνη της μπορεί να γίνει ένα κοινός παρονομαστής, για να δημιουργηθεί μια «οικογένεια», με την πιο ευρεία έννοια του όρου. Ειδικά η metal σαν σύνολο, αλλά και ξεχωριστά ανά είδη της, έχει αρκετά συγκεντρωτική δύναμη. Οι λόγοι είναι προφανείς. Η συνεχής περιθωριοποίηση της από άλλες πιο πλειοψηφικές ομάδες είτε θρησκευτικές είτε ακόμα και πολιτικές, κυρίως στην δεκαετία του ’80. Όμως ούτε το malocchio σηκωμένο ψηλά ούτε ρυθμικό κούνημα της κεφαλής είναι αρκετά να αποδείξει κανείς πως ανήκει στην οικογένεια του metal.

Όπως κάθε ομάδα, περιθωριοποιημένη μεν, μεγάλη δε, χρειάζεται κάποια μύηση ή μυσταγωγία ή τέλος πάντων, μια κάποια ένδειξη ότι ανήκει κανείς σε αυτή. Στην metal μουσική είναι οι… γνώσεις. Αλλά συγκεκριμένες γνώσεις, πάνω στις μπάντες και την δισκογραφία τους.  Ένα  T-shirt , μαζί με δήλωση της παρουσίας σε συναυλίες είναι έξτρα ατού για την αποδοχή. Αν και σίγουρα δεν υπήρχε σε τέτοιο βαθμό και πλέον κοντεύει να εκλείψει , αλλά δεν ήταν ποτέ εύκολη η αποδοχή από άλλους μεταλλάδες, ενός νέου μέλους.

Αλλά προς τι όλη αυτή η διαδικασία; αφού δεν είναι παρά μουσική. Ίσως με πολλές ιδιαιτερότητες, αλλά πάλι είναι μόνο μουσική. Οι απαντήσεις σίγουρα δεν πρόκειται να δοθούν σε αυτό το άρθρο, ούτε και ο σκοπός του είναι αυτός, δηλαδή να απαντήσει σε κάτι. Ο στόχος είναι να δούμε διαφορετικές οπτικές των πραγμάτων στην metal. Και ενώ γεμίζονται στάδια, πως είναι δυνατόν τα μπαράκια που παίζουν metal να στηρίζονται σε συγκεκριμένο αριθμό πελατείας. Ενώ πολλές μπάντες βρίσκονται σε charts, παραμένουν άγνωστες σε κάποιο άλλο μέρος. Ίσως δεν είναι η μουσική, ούτε καν μια υποτιθέμενη υπο-κουλτούρα που την  ακολουθεί, αλλά απλά η ίδια η ανθρώπινη φύση με όλες τις παρεκκλίσεις της .

Πάντα ο άνθρωπος κουβαλάει τις πλάνες, τις δεισιδαιμονίες και τις προκαταλήψεις του.  Ίσως η metal να ήταν για πολλούς από μας ένα δεκανίκι για να μπορούμε να αντέξουμε την εφηβική μας πραγματικότητα ή matrix, αναλόγως της σκοπιάς του.  Σίγουρα οι στίχοι πολλών τραγουδιών ήταν για μας μια σανίδα σωτηρίας από την απόρριψη και προκατάληψη του περιβάλλοντος . Μέσα από αυτούς τους στίχους ακούσαμε μια φωνή να μας υπενθυμίζει ότι δεν είμαστε μόνοι και κάποιος άλλος τα χει ζήσει, όπως εμείς. Ήταν ένα παράθυρο, για έναν διαφορετικό κόσμο, λίγο πιο παραμυθένιο. Οι σκληροί ήχοι δεν ήταν μόνο παυσίπονο, αλλά δίοδος για την συσσωρευμένη οργή μας. Προς δική μας ασφάλεια, αλλά και των γύρω μας. Φυσικά δεν είναι όλες οι περιπτώσεις ίδιες, αλλά σχεδόν όλες έχουν πολλά κοινά.

Μέσα από τα τραγούδια μαθαίναμε πράγματα. Από ιστορία ως και φιλοσοφία, αλλά ακόμα για αποκρυφισμό, αποδαιμονοποιώντας τον παράλληλα. Σιγά σιγά ο κόσμος άρχισε να γίνεται πιο κατανοητός, αλλά και μηχανισμοί που κινούν την πραγματικότητα ή το matrix. Οι μουσικές αναζητήσεις άρχισαν να έχουν πιο βάθος και η μουσική γνώση κύρος. Με λίγα λόγια παλιώσαμε… χμ δεν ήταν ακριβώς έτσι τα πράγματα όμως. Γινόμασταν σιγά σιγά αυτό που μισούσαμε εξ αρχής. «Γενικά, απορρίπτουμε ή υποτιμούμε τα πιστεύω ανθρώπων που δεν ανήκουν στην ομάδα μας, κυρίως όταν οι πεποιθήσεις τους διαφέρουν αισθητά από τις δικές μας.» γράφει πολύ εύστοχα ο Μάνος Δανέζης στο άρθρο του «Προκαταλήψεις που διαστρεβλώνουν την πραγματικότητα» (http://manosdanezis.gr/prokatalipseis/) . Αρχίσαμε να απορρίπτουμε άλλους που δεν είχαν τις δικές μας γνώσεις περί της αγαπημένης μας μουσικής. Ούτε είχαν την ευκαιρία να δουν αρκετά live. Χάσαμε από αυτό που πολεμούσαμε και μάλιστα πανηγυρικά, διαιωνίζοντας παράλληλα το σύστημα (matrix) το οποίο μας πλήγωνε στα εφηβικά μας χρόνια.

Από την άλλη σταματήσαμε πια να αναζητάμε και βολευτήκαμε σε μια γνώση ήδη αποκτημένη και μάλιστα με στόμφο απορρίπτοντας οτιδήποτε καινούργιο. Τις ίδιες τις γνώσεις  μας τις βάλαμε σαν εξεταστέα ύλη για όποιον άγνωστο μας μιλάει για μουσική. Χωρίς καν να υπολογίζουμε ότι οι ίδιες οι γνώσεις μας, είναι απλά προσωπικά μας βιώματα. Αγνοώντας επιδεικτικά τον κάθε συνομιλητή μας για θέματα μουσικής. Πάθαμε ένα πανηγυρικό Σύνδρομο της Στοκχόλμης.

Η γνώση και η μουσική η ίδια είναι σαν το χρήμα, έχουν αξία μόνο αν «γυρίζουν», δηλαδή όταν μοιράζονται δίκαια. Αλλά όποιος το αποκτήσει, με μια ασήμαντη αφορμή, απλά προσπαθεί να τα συσσωρεύσει, μόνο για τον εαυτό του, αγνοώντας όλους όσους δεν είναι στο «δικό του επίπεδο», αλλά και στις προσωπικές προτιμήσεις. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα ο κύκλος να συρρικνώνεται, να γίνεται πιο σκληρός και στο τέλος να γίνεται μια ομοιόμορφη μάζα, έτσι όπως ορίζεται από τον José Ortega y Gasset στο μνημειώδες του βιβλίο «Η εξέγερση των μαζών». Και για να μιλήσουμε πιο αλληγορικά, το μέταλλο, αντί για σπαθί που σπάει κάθε τοίχο, γίνεται μια βαριά μεταλλική πανοπλία, οποία συρρικνώνεται συνεχώς, κάνοντας τον φορέα της αρχικά δυσκίνητο και κατόπιν απλά να τον πνίγει.

Η rock/metal, αυτό που κατάφερε μέσα από την εμφάνισή της, είναι να γίνει εξωστρεφής και εκφραστική. Να σπάει κανόνες και να ασχοληθεί με τον ίδιο τον άνθρωπο σαν ελεύθερη οντότητα. Να φανερώσει τους φόβους του κάθε δημιουργού, οποίος αντιπροσώπευε ένα μεγάλο σύνολο ανθρώπων, που πρώτοι φορά αποκτούσαν ένα φερέφωνο του δικού τους ψυχισμού. Αλλά η κοινωνική μας διαμόρφωση από την παιδική μας ηλικία, πάντα θα μας ακολουθεί μέχρι να κλείσουμε οριστικά τα μάτια μας. Ένα λιοντάρι, που διώχνεται από μια αγέλη, δεν κάνει αγώνα να καταργήσει τις αγέλες, αλλά προσπαθεί να κάνει μια άλλη. Αυτό είναι και το ένστικτό του. Κατά τον ίδιο τρόπο συμβαίνει και με τον άνθρωπο. Και ελάχιστοι είναι εκείνοι, οποίοι έχουν την δύναμη να αδράξουν την εφηβική αμφισβήτηση και να την μετατρέψουν σε ελευθερία σκέψης.

Άρα το πρόβλημα είναι αυτά που κουβαλάμε από την ψυχική και νοητική μας κούνια, νιώθοντας ασφάλεια σε δεδομένες και γνωστές καταστάσεις, ακόμα και αν μας πληγώνανε συνεχώς. Η rock/metal προσφέρει ευκαιρίες να ξεφεύγεις από τοπικές νοοτροπίες και συμπεριφορές και σίγουρα, πέρα από την ίδια την μουσική δυναμική της, είναι ένας λόγος που την επιλέξαμε να μας συνοδεύει. Σίγουρα δε μπορούμε να απαλλαγούμε από τις πρώιμες κοινωνικές και οικογενειακές επιρροές, αλλά μπορούμε να εκμεταλλευτούμε την οπτική που μας δίνει αυτή η μουσική για να μην διαιωνίζουμε τις νοοτροπίες που σκλαβώνουν το ίδιο το πνεύμα μας.

Η διατήρηση και διαιώνιση του τοπικού χαρακτήρα, μπορεί να γίνει με τρόπο τέτοιο, ώστε να γνωρίσει κάποιος άλλο μεταλλάς τις τοπικές ιδιαιτερότητες, προς τη δική του διεύρυνση του νου. Η οικογένεια της rock/metal μπορεί να μεγαλώσει και πρέπει. Αλλά μια οικογένεια δεν είναι ένας κλειστός κύκλος ανθρώπων με κάποιο μυστικό κώδικα επικοινωνίας και συμπεριφοράς. Είναι ανοιχτός κύκλος σε σχήμα ανοιχτής αγκαλιάς και με δίκες τις ιδιαιτερότητες και μοναδικότητες. Άρα μια νέα ματιά είναι απλά να διδάξουμε και να μοιραστούμε τις γνώσεις μας. Άλλωστε σχεδόν κάθε πιτσιρικάς ξεκινά το μουσικό του ταξείδι (πάντα με «ει») με τους ίδιους ήχους, με τους οποίους ξεκινήσαμε εμείς.

Jacek Henryk Maniakowski