Γιατί η Punk δεν έχει ερωτικά τραγούδια;

 

Η μουσική μπορεί να κατευνάσει, αλλά με τον ίδιο τρόπο να ξεσηκώσει. Και όταν λέμε να ξεσηκώσει, δεν εννοούμε μόνο τον ενθουσιασμό αλλά γενικά οι έναν κοινωνικό ξεσηκωμό, ίσως ακόμα και μια κοινωνική επανάσταση. Και προφανώς αυτό δεν είναι άγνωστος σε ανθρώπους που κατέχουν εξουσία και θέλουν να τη διατηρήσουν. Πέρα από τον κλασικό έλεγχο, ο οποίος απλά συνιστά την απαγόρευση ενοχλητικών τραγουδιών, όπως κάνουν όλα τα δικτατορικά καθεστώτα, υπάρχει ένας τρόπος για την καθοδήγηση των τραγουδιών. Κάτι τέτοιο μπορεί να συμβαίνει σε καθεστώτα λογοκρισίας, όπου υπάρχει μόνο μία κατεύθυνση … Τα τραγούδια πρέπει να είναι γλυκανάλατα και να αναφέρονται μόνο σε αγάπη και στον έρωτα. Και όπου δεν υπάρχουν τραγούδια που να ασχολούνται με κάτι άλλο, πέρα από τις επιθυμίες κάτω από τον αφαλό, τότε κοινωνικά κάτι πάει λάθος.

Φυσικά, αν κοιτάξει κανείς τη δισκογραφία της της rock και της pop, θα μπορέσει να καταλάβει πως το ερωτικό τραγούδι είναι σχεδόν κανόνας και ουσιαστικά αποτελεί την πλειοψηφία στις επιλογές για το λυρικό μέρος. Από τις μπαλάντες  των 60ς μέχρι τις stadium rock εξομολογήσεις των ’80s, ο έρωτας είναι το βασικό προϊόν, αλλά και το πιο κερδοφόρο, για τη μουσική βιομηχανία. Η αγάπη, η απώλεια, η επιθυμία, και η λύτρωση   …. μιαααου μετατρέπονται σε αφηγήσεις που εύκολα μπορεί να τις αναγνωρίσει κανείς, αλλά και να ταυτιστεί με αυτές και πάνω από όλα είναι και πιο εμπορικές. Ο ρομαντισμός στην μουσική βιομηχανία δεν είναι η έκφραση κάποιου συναισθήματος, αλλά είναι ένα προσοδοφόρο προϊόν.

Παρ όλα αυτά, όπου υπάρχει δράση υπάρχει και αντίδραση, ένα μουσικό είδος, όχι το μοναδικό αλλά σίγουρα το πρώτο που έγραψε στα παλιά του τα παπούτσια όλο το ρομαντικό λεξιλόγιο, ίσως σε κάποιο μέρος του σώματος κάτω από τον αφαλό, εμφανίστηκε για να χαλάσει αυτήν γλυκανάλατη ισορροπία. Η punk μουσική, για αυτή μιλάμε, δεν φοβήθηκε να μιλήσει ωμά για το σώμα, για τη σεξουαλικότητα, για την επιθυμία χωρίς φίλτρα και λογοκρισία και προπάντων χωρίς να τα εξιδανικεύει. Ουσιαστικά η πανκ μουσική απογύμνωσε τον έρωτα από την ροζ αφήγηση και τον γείωσε χωρίς ιδιαίτερη μελωδία. Και παρ όλα αυτά γεννηµατά ένα βασικό ερώτημα: γιατί η punk δεν έχει ερωτικά τραγούδια;

Η απάντηση δεν βρίσκεται στην απουσία του συναισθήματος, κάτι το οποίο η πανκ μουσική προσφέρει απλόχερα και προφανώς δεν είναι άψυχη. Ουσιαστικά είναι υπερβολικά φορτισμένη για να μπορεί να είναι ουδέτερη. Αυτό που απορρίπτει δεν είναι ο έρωτας ως εμπειρία, αλλά η ρομαντική του αφήγηση. Σε μια εποχή όπου υπήρχε οικονομική κρίση, ανεργία καθώς και η κοινωνική αποσύνδεση, η υπόσχεση για πάντα ή φορεβαρ, όπως μιλάμε στα χωριά μας, ακουγόταν σχεδόν ειρωνική. Από τη στιγμή που η καθημερινότητα είναι επισφαλής η αιωνιότητα είναι απλά είδος πολυτελείας. Κατ αυτόν τον τρόπο λοιπόν, η punk δεν αρνείται τον έρωτα, αλλά αρνείται τις έτοιμες λέξεις που τον περιγράφουν σε μια μελωδική καιρός συσκευασία.

Αν ο έρωτας στη mainstream μουσική παρουσιάζεται ως λύτρωση, τις περισσότερες φορές λειτουργεί ως ένας μηχανισμός οργάνωσης και πειθαρχίας. Η φράση «ανήκω σε κάποιον» δεν αποτελεί μια απλή ρομαντική διατύπωση, αλλά μια δήλωση ιδιοκτησίας. Οι περισσότερες αφηγήσεις που αφορούν τον έρωτα στηρίζονται σε έννοιες όπως είναι η ζήλια, η αποκλειστικότητα, η υπόσχεση αιωνιότητας καθώς και θυσία. Στοιχεία από τα οποια αμα βγαλεις το ροζ περίβλημα ορίζουν περισσότερο μια δομή εξουσίας παρά την ελευθερία, στοιχείο βασικό του έρωτα.

Η punk σκηνή Δημιουργήθηκε μέσα σε μια γενικευμένη δυσπιστία απέναντι σε κάθε είδους μορφή αυθεντίας, είτε αυτοί είναι πολιτικη, είτε κοινωνική είτε θεσμική. Το γεγονός αυτό ουσιαστικά δεν επέτρεπε να αφήσει ανέγγιχτη και την πιο «ιερή» αφήγηση όλων, δηλαδή τον ρομαντικό έρωτα. Σε ένα περιβάλλον μέσα στο οποίο το κράτος, η αγορά και οι κοινωνικοί ρόλοι αμφισβητούνται, ένα ζευγάρι παρουσιάζεται ως μια μικρογραφία εξουσίας και προφανώς για την πανκ μουσική δεν θα μπορούσε να μείνει στο απυρόβλητο.

Ειδικά για τις γυναίκες τις πανκ σκηνής, κάθε είδους ρομαντζάδες ήταν φορτωμένες με πατριαρχικές προσδοκίες. Η ιδέα της αφοσιωμένης, της πάντα συναισθηματικά διαθέσιμης και άριστης σύντροφο κάθε άλλο παρά τέτοιες μια γυναίκα οι οποίοι φτύνει στο μικρόφωνο, ιδρώνεις στη σκηνή, βρίζει σαν νταλικέρης και ρεύεται πιο δυνατά και από τον γκοτζίλα να είναι ένα αντικείμενο που απλά το κοιτάνε οι άντρες. Άρα η απόρριψη ενός love song, ουσιαστικά ήταν η απόρριψη ενός ρόλου που ταίριαζαν σε τέτοιου είδους τραγούδια.

Έτσι, η punk δεν μπορούσε να γράψει για τον έρωτα με τον τρόπο που τα έκανε η ποπ μουσική, γιατί δεν μπορούσε να εμπιστευτεί το ίδιο το πλαίσιο μέσα στο οποίο παρουσιαζόταν. Από τη στιγμή που όλα γύρω σου μοιάζουν δομημένα για να έχεις μια θέση, ως εργαζόμενος, ως καταναλωτής, ως εκπρόσωπος φύλου, τότε ακόμα και η αγάπη φάνταζε σαν ένα σενάριο που έχει γραφτεί για σένα πριν από σένα. Και προπάντων χωρίς καν να σε ρωτήσουν αν θέλεις να συμμετάσχεις.

Ο έρωτας σαν μια βασική έννοια δεν εξαφανίζεται, αλλά απογυμνώνεται. Και όταν απογυμνώνεται από τις ίδιες τις αυταπάτες του σταματάει να γίνεται ένα γλυκανάλατο τραγούδι και γίνεται μέσω μίας σύγκρουσης, αν όχι η ίδια η σύγκρουση.

Όμως, η punk δεν προφητεύει, ούτε εκπληρώνει κάποιο είδος προφητείας. Δεν κατέχει καν τις απόλυτες αλήθειες, ούτε καν προσφέρει εναλλακτικό παράδεισο ή κάποια έστω εναλλακτική λύση. Μπορεί να την παρομοιάσουμε με τον Neo του Matrix, όχι επειδή είναι εκλεκτοί, αλλά επειδή κάποια στιγμή φεύγει από το εικονικό κόσμο και βλέπει καλώδια πίσω από τον τοίχο, καλώδια με τα οποία είναι και οι ίδιοι οι άνθρωποι συνδεδεμένοι. Πανκ μουσική μπορεί να έχει την ωριμότητα ενός οκτάχρονο που βλέπει τον βασιλιά που είναι γυμνός, αλλά δεν εξηγεί τον κόσμο, τον ξεσκεπάζει και μετά κυνικά σε αφήνει να τα βγάλεις πέρα μόνος σου.

 

Η punk αρνείται την συναισθηματική εμπορευματοποίηση

 

Από τη στιγμή που ένας ρομαντικός έρωτας αρχίζει να γίνεται ένα σταθερό μοτίβο κατανάλωσης, παύει να είναι ένα συναίσθημα και μετατρέπεται σε μια δομή της αγοράς. Το είδος των love song είναι από τα πιο σταθερά προϊόντα της μουσικής βιομηχανίας. Και αυτό γιατί είναι επαναλαμβανόμενο, εύκολα αναγνωρίσιμο και πάνω από όλα ασφαλές. Ουσιαστικά λειτουργεί ως μαγικός καθρέφτης μέσα στον οποίο ο ακρατής μπορεί να προβάλλει την προσωπική του επιθυμία, χωρίς να αμφισβητήσει το πλαίσιο μέσα στην οποία πραγματοποιείται η επιθυμία.

Η punk κάνει την εμφάνισή της ακριβώς την ίδια στιγμή που η κανονικότητα έχει κρυσταλλοποιηθεί. Δεν επιτίθεται απλά στην πολιτική, όπως αυτή έχει διαμορφωθεί από το κράτος ή στο ίδιο το κράτος, άρα ουσιαστικά «κράζει» και επιτίθεται στην ίδια τη φόρμα. Στο τι είναι επιτρεπτό να ειπωθεί και με ποιον τρόπο. Όταν οι δισκογραφικές εταιρείες γνωρίζουν πως ένα ερωτικό τραγούδι μπορεί εύκολα να πουλήσει, τότε η άρνηση να γραφτεί ένα τέτοιο τραγούδι δεν είναι μια αισθητική επιλογή αλλά γίνεται μια πραγματικά πολιτική πράξη.

Και με αυτό τον τρόπο εξηγείται το παράδοξο πόση punk μιλάει ανοιχτά για το σεξ, την ερωτική επιθυμία και για το ίδιο το σώμα, αλλά σχεδόν είναι αδύνατο να τραγουδήσει ένα «σ αγαπώ για πάντα». Και όχι επειδή ακριβώς υπάρχουν δεν μπορεί να νιώσει δεν έχει συναισθηματικό υπόβαθρο, αλλά οι φύσεως της δεν με εμπιστεύεται το «για πάντα» όταν αυτό μοιάζει περισσότερο με ένα λόγο τυπωμένο σε κάποιο μπλουζάκι.

 

Punk “love songs” που δεν είναι love songs

 

Με μια επιφανειακή αναζήτηση θα βρει κάποιος ερωτικά τραγούδια… που δεν είναι ακριβώς ερωτικά τραγούδια, απλά μοιάζουν. Οι Ramones, για παράδειγμα, στο I Wanna Be Your Boyfriend χρησιμοποιούν τη φόρμα ενός κλασικού love song. Παρ όλα αυτά, η αμηχανία μαζί με μια σχεδόν παιδική αφέλεια και την παντελής έλλειψη ηρωισμό το μετατρέπουν σε κάτι αδέξιο ως και ειρωνικό. Δεν υπάρχει σε αυτό κάτι μεγαλειώδες, αλλά μια αφελής επιθυμία η οποία δεν ξέρει πώς να σταθεί.

Οι Sex Pistols στο Submission εκφράζουν την επιθυμία με μια υπόγεια επιθετικότητα και μπόλικη ειρωνεία. Εδώ οι στίχοι δεν εξυψώνουν αλλά από δω μόνο και ισχυρίζεται παρουσιάζεται ως ιερή ένωση αλλά ως ένα παιχνίδι επιβολής και δύναμης.

Αλλά ακόμη και η Patti Smith, ως πολύ σημαντική ποιήτρια, πολλές φορές αναφέρεται στους στίχους της για την ένωση και την ένταση, αλλά δεν παρουσιάζει ποτέ τον έρωτα ως ένα ρομαντικό καταφύγιο, αλλά ως μια πνευματική σύμπραξη, μια δημιουργική έκρηξη και πότε σαν μια μελοδραματική υπόσχεση αιωνιότητας. Στους τοίχους της δεν υπάρχει η κλασική δομή ερωτικών στίχων «ανήκουμε ένας στον άλλον», αλλά δημιουργεί μια ένταση ανάμεσα σε δυο υποκείμενα τα οποία την ίδια στιγμή συγκρούονται και συνυπάρχουν ταυτόχρονα.

Η punk, λοιπόν δεν αποφεύγει το συναίσθημα, αλλά ουσιαστικά αγνοεί μια γλυκιά αφήγηση και όταν μιλάει για τον έρωτα, το δείχνει ραγισμένο, με πληγές, ασταθή και γεμάτο ιδρώτα και αμφιβολία. Αυτή ακριβώς η κυνική έκφραση τον κάνει πιο αληθινό αλλά ποτέ εμπορεύσιμο.

 

Riot Grrrl: όταν ο έρωτας γίνεται πολιτική δήλωση

Στις αρχές της δεκαετίας του ’90, η riot grrrl σκηνή, ως ένα κοριτσίστικο πανκ μουσικό είδος, δεν έπαιρνε έφερε απλά τον έρωτα στην punk, αλλά έκανε μια διαφορετική προσέγγιζε προς αυτόν, κάνοντας ουσιαστικά μια επαναδιαπραγμάτευση. Μπάντες όπως οι Bikini Kill και οι Bratmobile δεν έγραψα απλά ρομαντικά τραγούδια, όπως ορίζεται από μια κλασσική έννοια, αλλά έγραψαν τραγούδια που μιλάνε για το σώμα, την επιθυμία, την κακοποίηση, την αυτοδιάθεση. Δηλαδή πράγματα τα οποία ακόμα και σήμερα δεν είναι αυτονόητα για μια γυναίκα.

Στην επαναστατική αυτή περίπτωση ο έρωτας δεν είναι μια ροζ αφήγηση, αλλά γίνεται ένα πεδίο μάχης και διεκδίκησης. Εδώ ο έρωτας είναι φωνακλάς και καταγγέλλει συνεχώς, η επιθυμία δεν συνδέεται πλέον με το αντρικό βλέμμα και σταματάει να είναι ένα αντικείμενο για κατανάλωση. Αν η αρχική punk απογύμνωσε τον ρομαντισμό, η riot grrrl προσπαθεί να αποκαλύψει τις έμφυλες δομές του οι οποίες ουσιαστικά ήταν τα θεμέλια της εικόνας του. Το love song δεν απορρίπτεται σαν θέμα, αλλά αποδομείται τελείως ως ένας μηχανισμός που χρησιμοποιείται ως μέσο πειθαρχίας και στη θέση του δεν δημιουργείται μια νέα εξιδανίκευση, αλλά μια ξεκάθαρη και ειλικρινής και κατά συνέπεια άβολη αφήγηση της ίδιας της εμπειρίας του έρωτα. Στην περίπτωση αυτή λοιπόν, ο έρωτας δεν είναι ένα όνειρο αλλά η ίδια η διεκδίκηση του χώρου.

 

Τι λένε οι ίδιοι οι μουσικοί

 

Παρόλο που οι περισσότεροι πρωταγωνιστές της punk δεν διατύπωσαν καμιά συγκεκριμένη θεωρία που να έχει σχέση με την δημιουργία των ερωτικών τραγουδιών ή την έλλειψή της, αλλά έχουν μιλήσει ξεκάθαρα για την απόρριψη της ψεύτικης συναισθηματικότητας και της εμπορευματοποιημένης ροκ κουλτούρας. Ο Johnny Lydon (Johnny Rotten) έχει πει πολλές φορές σε επιθετικό ύφος μιλώντας για τον έρωτα τον οποίο θεωρούσε θεατρικό και αυτό ικανοποιητικό συναισθηματισμό της mainstream rock σκηνής των ’70s, υποστηρίζοντας πώς το punk ήταν μια αντίδραση σε μια μουσική που είχε χάσει την αλήθεια της (Lydon, High Times, 1980· Savage, England’s Dreaming, 1991). Προφανώς αυτή η στάση δεν είχε σαν στόχο τον έρωτα καθ’αυτό, αλλά την ρομαντική εξιδανίκευση του ο νους μια εμπορική φόρμα, η οποία απλά αναπαράγει πολλαπλά το ίδιο πράγμα, ως ένα χρήσιμο καλούπι για χριστουγεννιάτικα μπισκότα.

Η Patti Smith έχει περιγράψει το rock’n’roll ως ένα μέσον μιας συνολικής έκφρασης και ποιήσης, σεξουαλικότητας και πολιτικής και όχι ως μια απλά συναισθηματική εξομολόγηση (Smith, The Talks, 2010). Στο Just Kids συγκεκριμένα παρουσιάζει τον έρωτα όχι ως μια σχέση ιδιοκτησίας ή κάποια ρομαντική υπόσχεση της αιωνιότητας, αλλά ως μια πνευματική και δημιουργική σύμπραξη. Αυτή η μετατόπιση, από το ανήκω στο συν-δημιουργώ δημιουργεί μια ριζική διαφοροποίηση στην punk αντίληψη από το τυπικό love song.

Κατά τον ίδιο τρόπο, η Kathleen Hanna των Bikini Kill έχει πει σε μια συνέντευξή τους πως για αυτήν η punk ήταν «ιδέα, όχι απλώς ήχος», ουσιαστικά ένας τρόπος με τον οποίο θα μπορούσαν να εκφραστούν οι εμπειρίες των γυναικών χωρίς να περνάει από το φίλτρο της μουσικής βιομηχανίας ή ακόμα και των ανδρικών προσδοκιών (Hanna, KQED, 2022). Στο πλαίσιο της riot grrrl σκηνής, η ρομαντική αφήγηση έχει αντιμετωπιστεί συχνά ως ένα μέρος του ευρύτερου μηχανισμού της πειθαρχίας και των έμφυλων ρόλο. Έτσι ο έρωτας δεν απορρίπτεται, αλλά από γυμνώνεται από το ίδιο το στερεότυπο που τον έκαναν να φαίνεται πλαστικός και ανούσιος, ως απλό εμπόρευμα.

Έτσι μπορούμε να πούμε, πώς η punk δεν απέτυχε να γράψει ερωτικά τραγούδια, αλλά αρνήθηκε να τραγουδήσει τον έρωτα με έναν τρόπο ο οποίος ουσιαστικά ήταν έτοιμος δοσμένος από τη βιομηχανία. Και σε έναν κόσμο όπου η αγάπη συσκευάζεται, μελοποιείται, θα μπορούσε να πούμε πως η λέξη προέρχεται και από το μέλι, κατόπιν πωλείται ως μια υπόσχεση για διαφυγή ή υπεκφυγή, η πανκ απλά επέλεξε να τους χαλάσει τη συσκευασία, δηλαδή τη μελωδία. Χωρίς ποτέ να απορρίψει το συναίσθημα αλλά το σενάριο έτοιμο δοσμένο, δεν ήταν απλά απίστευτο η αυτήν τη μουσική.

Η mainstream μουσική ουσιαστικά σου δίνει ένα μπλε χάπι, αν πάρουμε υπόψη μας την τριλογία του Matrix, Το οποίο μαζί με την ανακούφιση δίνει την ψευδαίσθηση της αιωνιότητας, την ιδέα πώς η ολοκλήρωση μπορεί να έρθει μέσα από την ένωση 2 ανθρώπων, ενώ οι πανκ σου δίνει το κόκκινο χάπι, το οποίο σου αποκαλύπτει την πραγματικότητα όπως είναι. Δεν τη σώζει φυσικά, ούτε δίνει κάποια καλύτερη ιστορία, απλά δείχνει τα ψεύτικα καλώδια τα οποία απλά κινούν την ψευδαίσθηση του μέσου ανθρώπου.

Ουσιαστικά η μουσική αυτή έδωσε μια άλλη οπτική στην έννοια του έρωτα, που πλέον δεν είναι ντυμένος με ροζ βελούδα, αλλά είναι γυμνός και χωρίς κανένα ψεύτικο και πλαστικό περιτύλιγμα. Δείχνει πως είναι διαπραγματεύσιμο και όχι ορισμένο ως ένα συγκεκριμένο προϊόν που βγαίνει από κάποιο καλούπι. Ουσιαστικά έδωσε την επιλογή στο καθένα μας να το ακολουθήσουμε ή όχι, όμως απογυμνωμένο ξεκάθαρο και πάντα πραγματικό.

 

Jacek Henryk Maniakowski

Πηγές

 

Lydon, John (Johnny Rotten). “A Rotten Interview.” High Times, 1980.

https://hightimes.com/culture/interview-with-johnny-lydon/

Savage, Jon. England’s Dreaming: Sex Pistols and Punk Rock. Faber & Faber, 1991.

Smith, Patti. Interview. The Talks, 2010.

https://the-talks.com/interview/patti-smith/

Smith, Patti. Just Kids. Ecco, 2010.

Hanna, Kathleen. Interview. KQED Arts, 2022.

https://www.kqed.org/arts/13957749/kathleen-hanna-interview-bikini-kill-le-tigre-rebel-girl

Marcus, Greil. Lipstick Traces: A Secret History of the 20th Century. Harvard University Press, 1989.Savage, Jon. England’s Dreaming: Sex Pistols and Punk Rock. Faber & Faber, 1991.

Hebdige, Dick. Subculture: The Meaning of Style. Routledge, 1979.

McRobbie, Angela. Κείμενα για youth culture, gender και subcultures (δεκαετία ’80–’90).

Smith, Patti. Just Kids. Ecco, 2010.

 

Rock - e - pedia : Riot grrrl

 

Η οργή είναι ένας τρόπος να ζητήσεις δικαιοσύνη, η οργισμένη μουσική να την διεκδικήσεις.

Riot grrrl

 

Πως ακούγεται: σαν τσαντισμένα κορίτσια που τραγουδάνε κάτι ανάμεσα σε punk, indie rock και alternative rock. Βασικά αυτό είναι ακριβώς: τσαντισμένα κορίτσια τραγουδάνε κάτι ανάμεσα σε punk, indie rock και alternative rock. Πάντα με στίχους που μιλάνε για φεμινισμό και ίσα δικαιώματα.

Γιατί να το ακούσουμε: γιατί πάντα πρέπει να ακούμε τα κορίτσια είτε τραγουδάνε είτε μιλάνε (λέμε τώρα). Αλλά και γιατί είναι μια γνήσια έκφραση της punk και του κινήματος DIY, πέρα από την μουσική έκφραση του 3^ου και 4^ου κύματος του φεμινισμού.

Γιατί όχι: γιατί δεν ενδιαφέρεται για μουσική εξέλιξη παρά για επένδυση των φεμινιστικών ιδεών  τους, πολλές φορές χωρίς έμπνευση.

Που; Η.Π.Α. πολιτεία της Washington και ακόμα πιο συγκεκριμένα στην Olympia

Πότε; Αρχές δεκαετίας του ‘90

Ποιοι; Ουσιαστικά όταν συναντήθηκαν οι Allison Wolfe και Molly Neuman των Bratmobile και ξεκίνησαν την έκδοση ενός fanzine με το όνομα Girl Germs. Επίσης χρονιά ορόσημο είναι όταν η Lois Maffeo, πρωτοστάτης του κινήματος φιλοξενήθηκε το 1991 στην εκπομπή Your Dream Girl του σταθμού KAOS της Olympia. Οι Bikini Kill θωρείται από τις πρώτες μουσικές εκφράσεις του κινήματος.

Αλλά ακόμα να ακούσεις: Heavens to Betsy, Excuse 17, Huggy Bear, Skinned Teen, Emily's Sassy Lime, Sleater-Kinney, Unwound, L7, the Fastbacks, the Spinanes, Shadowy Men on a Shadowy Planet, Girl Trouble, the Pastels, Kicking Giant, Rose Melberg, Seaweed, Kreviss, I Scream Truck, Scrawl, Nation of Ulysses, Jad Fair, Thee Headcoats, the Gossip και Steve Fisk.

Μέρες δόξας:  ως τα μέσα της δεκαετίας του ’90, ίσως και λόγω της λάμψης της grunge και κοντινή πόλη του Seattle φωτίστηκε και αυτή. Αλλά κυρίως με τον ενθουσιασμό και την γενική αποδοχή τότε βγήκαν και τα πιο αξιόλογα συγκροτήματα.

Κόκκινη κάρτα: Όπως κάθε μουσικό είδος, το οποίο συνοδεύει κάποιο κοινωνικό κίνημα, γρήγορα φθείρεται και υπάρχει πάντα στις μπάντες του είδους μια απέχθεια ως φόβος για την δόξα. Πολλές φορές καταντά διαμαρτυρία για την διαμαρτυρία και μόνο.

Με τι μπερδεύεται; Hardcore punk, punk rock, alternative rock, indie rock και Queercore

Τι λες στον άσχετο; κάτι κορίτσια τραγουδάνε punk και μερικές φορές δεν μοιάζουν με κορίτσια, αλλά πάντα δείχνουν τσαντισμένες

 Jacek Henryk Maniakowski

Το φαινόμενο του ηχητικού σκουληκιού (earworm): Part II φαινόμενο Zeigarnik

 Το φαινόμενο Zeigarnik και τα ανολοκλήρωτα μουσικά μοτίβα

Η μουσική είναι η καλύτερη αποτύπωση της ανθρώπινης καθημερινότητας, ακόμα και της ζωής ολόκληρης. Μέσα στα μοτίβα της αναδεικνύονται και τα μοτίβα της ζωής που ακολουθούμε, τις περισσότερες φορές χωρίς να το συνειδητοποιούμε. Έτσι τα χρωματίζουμε με μαγεία, μπόλικο συναίσθημα και μερικές φορές με μεταφυσικές πινελιές. Αλλά, στην ουσία τα περισσότερα είναι απλά η λειτουργία εγκεφάλου που προσπαθεί να βρει τις ρυθμίσεις του, αλλά ας μην αποκλείουμε και μερικές σταγόνες μαγείας, έτσι για την ομορφιά του άγνωστου.

Ένα αρκετά ενδιαφέρον σημείο το οποίο αξίζει αναφοράς και μπορεί να εξηγήσει καλύτερα τα earworms είναι το λεγόμενο Zeigarnik effect. Σύμφωνα λοιπόν, με το φαινόμενο αυτό οι άνθρωποι τείνουν να θυμόνται πιο έντονα ανολοκλήρωτες ή τις διακεκομμένες εμπειρίες σε σχέση με αυτές που έχουν ολοκληρωθεί ομαλά. Κάτι που θυμίζει και ερωτικές σχέσεις, οι οποίες έχουν μείνει σε μια μισοτελειωμένη κατάσταση και επανέρχονται τακτικά στο μυαλό μας. Η ψυχολογία όμως έχει μια ερμηνεία για αυτή την τάση ως μια μορφή γνωστικής εκκρεμότητας, δηλαδή ο εγκέφαλος κρατάει ένα έργο κάτι το οποίο δεν έχει κλείσει αναζητώντας συνεχώς μια επίλυση ή συνέχεια.

Στη μουσική, αυτό μεταφράζεται πολύ πιο εύκολα. Ένα riff ή ένα μουσικό μοτίβο Το οποίο δεν καταλήγει πλήρως και σταματάει απότομα η αφήνει μια αίσθηση έντασης, δημιουργεί στον κάθε ακροατή μια εσωτερικευμένη ανάγκη για ολοκλήρωση. Ο εγκέφαλος, στην προσπάθειά του να κλείσει αυτό τον κύκλο, επαναλαμβάνει μια φράση νοητικά. Κατ αυτόν τον τρόπο, το earworm Δεν είναι απλά μια τυχαία επανάληψη, αλλά μια προσπάθεια της μνήμης μαζί με την προσοχή να ολοκληρώσουν κάτι που για τον εγκέφαλο έμεινε ανοιχτό.

Στη μουσική rock και metal αυτός ο μηχανισμός είμαι ιδιαίτερα εμφανής, καθώς τα περισσότερα riffs βασίζονται σε ένταση και την αποφόρτωση (tension and release). Πολλά heavy και prog μοτίβα βασίζονται πάνω σε επαναλαμβανόμενες μουσικές φράσεις οι οποίες δεν έχουν αρμονικό κλείσιμο, αλλά στην ουσία αφήνουν μια συνεχή προσμονή. Το αποτέλεσμα είναι πως ένα riff δεν έχει πραγματική κατάληξη μας στο κομμάτι, αλλά συνεχίζει να υπάρχει σαν μια ψυχική ήχο ή σαν ένα φάντασμα το οποίο γυρνάει στο μυαλό του ακροατή, ακριβώς σαν ένα μεθυσμένο σκουλήκι.

Κατά συνέπεια, μπορούμε να πούμε πως τα επίμονα metal riffs δεν είναι μόνο ένα αποτέλεσμα μιας επανάληψης, αλλά και το αποτέλεσμα αυτής της γνωστικής οι νοητικής αισθήσεις του ανολοκλήρωτου. Το earworm Λειτουργεί σαν μια εσωτερική προσπάθεια του εγκεφάλου να δώσει μια λογική συνέχεια και ένα νόημα σε ένα μοτίβο που δεν έκλεισε ποτέ απόλυτα. Άρα εδώ μπορούμε να συμπεράνουμε, πώς η μουσική έχει άμεση σχέση με τη ζωή, ως μέρος της ή απλά καταγραφέας της, καθώς αυτό συμβαίνει σε πολλά πράγματα της καθημερινότητάς μας τα οποία δεν έχουν σχέση με μουσική.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι :

Tool – “Schism”: το επαναλαμβανόμενο μπάσο/κιθαριστικό μοτίβο δημιουργεί συνεχή προσμονή χωρίς πλήρη “λύση”.

Tool – “Lateralus”: κυκλικές μουσικές φράσεις που επιστρέφουν με παραλλαγές, αφήνοντας την αίσθηση του ανολοκλήρωτου.

Iron Maiden – “The Trooper”: το galloping riff επαναλαμβάνεται με ένταση που κρατά τον ακροατή σε συνεχή εγρήγορση.

Black Sabbath – “Iron Man”: αργό, βαρύ riff που μοιάζει να “αιωρείται” χωρίς αρμονική ξεκούραση και ποτέ … δεν προσγειώνεται.

Black Sabbath – “Paranoid”: σύντομο riff που διακόπτεται και επιστρέφει εμμονικά, σαν ανοιχτός κύκλος, σα μια μέλισσα στο κεφάλι.

Metallica – “Enter Sandman”: το κύριο riff λειτουργεί ως ημιτελής φράση που απαιτεί μια σχεδόν αυτιστική επανάληψη.

Metallica – “Sad But True”: riff βασισμένο σε tension-release που κολλάει λόγω του βαριού παλμού του.

Dream Theater – “Pull Me Under”: επαναλαμβανόμενα prog μοτίβα που δεν κλείνουν απλά, αλλά μεταβάλλονται διαρκώς, σαν μια διαρκής μουσική σπείρα.

Pink Floyd – “Money”: το χαρακτηριστικό ρυθμικό μοτίβο (7/4) δημιουργεί “γνωστική εκκρεμότητα” λόγω ασυνήθιστου μέτρου και ποτέ δεν … φτάνει, όπως και το χρήμα άλλωστε.

Deep Purple – “Smoke on the Water”: riff-σύνθημα που είναι τόσο απλό και ανοικτό που ο εγκέφαλος το αναπαράγει αυτόματα. Ίσως το πρώτο εγκεφαλικό σκουλήκι κάθε μεταλλά.

Σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι τυχαίο ότι πολλά riffs της heavy και prog μουσικής αποκτούν τόσο επίμονη παρουσία στη μνήμη. Για παράδειγμα, το κυκλικό μοτίβο του “Schism” των Tool ή τα επαναλαμβανόμενα θέματα του “Lateralus” δημιουργούν μια αίσθηση συνεχούς προσμονής, σαν η μουσική φράση να μην ολοκληρώνεται ποτέ πλήρως.

Αντίστοιχα, κλασικά heavy riffs όπως το “Iron Man” ή το “Paranoid” των Black Sabbath βασίζονται σε ένταση και επανάληψη χωρίς αρμονική “ξεκούραση”, αφήνοντας στον ακροατή μια γνωστική εκκρεμότητα που ο εγκέφαλος προσπαθεί να κλείσει μέσω της νοητικής επανάληψης.

Ακόμη και στο κλασικό rock, μοτίβα όπως το χαρακτηριστικό ρυθμικό σχήμα του “Money” των Pink Floyd ή το riff-σύμβολο του “Smoke on the Water” των Deep Purple λειτουργούν σαν ανοικτοί κύκλοι, οι οποίοι παραμένουν ενεργοί στη μνήμη και επιστρέφουν ακούσια ως earworms.

 

Άλλα είδη και η διαφορετική λειτουργία των earworms

 

Σε είδη όπως η pop, το earworm είναι πολλές φορές αποτέλεσμα μιας πολύ απλής, σχεδόν παιδικής μελωδίας συνοδευόμενο πάντα από μια εμπορική επανάληψη. Στην extreme metal ή τη noise μουσική, αντίθετα, τα earworms είναι πολύ πιο σπάνια ή να παίρνουμε μια μορφή ρυθμικών patterns αντί μελωδιών όπως αναφέρει ο Berger, το 1999. Άρα μπορούμε να πούμε με σιγουριά πώς αυτή η κολλητικότητα δεν αποτελεί θέμα ενός είδος, αλλά ένα θέμα δομής, τακτικής ακρόασης καθώς και προσωπικής εμπειρίας.

Η μουσική, όπως έχουμε αναφέρει σε αρκετά άρθρα, έχει μια βαθιά σύνδεση με το συναίσθημα. Ένα τραγούδι μπορεί να κολλάει στα αυτιά ή να παίρνει τη μορφή ενός νοητικού σκουληκιού όχι επειδή είναι απλώς πιασάρικο, αλλά είναι συναισθηματικά φορτισμένο είτε αυτό προέρχεται από το ίδιο τραγούδι είτε από τις εμπειρίες που έχουμε που σχετίζονται μ αυτό. Ένα riff των Iron Maiden ή των Tool έχει τη δυνατότητα να λειτουργήσει ως ένα ψυχικό αποτύπωμα, κάτι που πάντα επιστρέφει όχι μόνο ως μια μουσική φράση, αλλά ως ένα σημαντικό μέρος μιας προσωπικής μνήμης, κάτι που αναφέρεται και στη μελέτη των Floridou & Müllensiefen το 2022.

Στη metal μουσική, το riff δεν είναι απλώς συνοδεία, είναι αυτό που ορίζει την ταυτότητα ενός τραγουδιού του είδους. Στην περίπτωση αυτή το riff λειτουργεί όπως το hook στην pop, δηλαδή ως ένα στοιχείο το οποίο το αναγνωρίζεις αμέσως και αναμένεις απλά να επιστρέψεις κατά τη διάρκεια ενός τραγουδιού ξανά και ξανά. Και όπως αναφέρει ο Hudson, στη μελέτη του το 2021, η μέταλ μουσική οργανώνεται και δημιουργείται γύρω από τα riff-cycles, δημιουργώντας με τον τρόπο αυτό μια σχεδόν τελετουργική εμπειρία ως βασικό αίτιο της ακρόασης.

Στο rock και στο metal, είναι αρκετά τα τραγούδια τα οποία λειτουργούν σαν κάποια τελετουργικά μοτίβα κατά τη διάρκεια μιας συναυλίας. Άλλωστε, όπως έχουμε αναφερθεί σε κάποιο άλλο άρθρο (ΕΔΩ), μια συναυλία αποτελεί από μόνη της μια τελετουργική συνάντηση. Τα stadium chants μαζί με τις ρυθμικές επαναλήψεις έχουν τη δυνατότητα να δημιουργήσουν την κοινή μνήμη. Το riff ή το hook δεν είναι κάτι που αφορά μόνο τον ακροατή, αλλά λειτουργεί ως ένα κοινό βίωμα. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του “We Will Rock You” των Queen, ενώ στο metal riffs όπως το “Fear of the Dark” αποκτούν ζωή μέσα από το πλήθος.

 

Το φαινόμενο του earworm και του cure tune

Πώς όμως μπορούμε να ξεκολλήσουμε ένα μουσικό κομμάτι από τον εγκέφαλό μας. Και σε αυτό το κομμάτι επιστήμη έχει την απάντησή της. Όπως έχουμε προαναφέρει το φαινόμενο του earworm (ή involuntary musical imagery) αναφέρεται σε μια εκούσια επανάληψη ενός μουσικού αποσπάσματος μέσα στο μυαλό μας χωρίς καν να υπάρχει κάποιο εξωτερικό ερέθισμα. Αν και αυτό μπορεί να θεωρηθεί κάπως ενοχλητικό ουσιαστικά, πρόκειται έναν πολύ φυσιολογικό μηχανισμό της μνήμης και της προσοχής

Το βασικό εύρημα είναι, όπως θα μπορούσαν να καταλάβουν και οι περισσότεροι, πως κάθε προσπάθεια της καταστολής του τραγουδιού, για παράδειγμα «μην το σκέφτεσαι» 50€, συνήθως έχει ακριβώς το αντίθετο αποτέλεσμα. Αυτό συμβαίνει εξαιτίας του φαινομένου της ironic mental control, δηλαδή όταν προσπαθούμε να αποφύγουμε μια σκέψη, το μυαλό μας την παρακολουθεί συνεχώς για να ελέγξει αν την αποφεύγουμε κάτι που έχει σαν αποτέλεσμα να την ενισχύει ακόμα περισσότερο. Σίγουρα περισσότεροι μας το έχουμε πάθει με κάποιον ανεκπλήρωτο έρωτα.

Ωστόσο οι έρευνες έχουν ανακάλυψη 3 βασικά τρικ ώστε να φύγει κάποιο κομμάτι από το κεφάλι μας:

1.     η ακρόαση ολόκληρου τραγουδιού: άκρως τραγουδιού από την αρχή μέχρι το τέλος συνήθως έχει σαν αποτέλεσμα να βοηθήσει, διότι εγκέφαλος τείνει να κολλάει σε ημιτελή μοτίβα, όπως είδαμε παραπάνω στο άρθρο. Ολοκληρώνοντας ένα μουσικό κομμάτι, ουσιαστικά νοητικά κλείνουμε τον κύκλο μειώνοντας ταυτόχρονα την ανάγκη για επανάληψη. Σαν να γοητευόμαστε προς στιγμήν από έναν άνθρωπο, αλλά γνωρίζοντας τον μάλλον απογοητευόμαστε.

2.     Η απασχόληση της μνήμης με κάποια εργασία: κάποιες δραστηριότητες που χρειάζονται αρκετή συγκέντρωση, όπως είναι για παράδειγμα οι μαθηματικοί υπολογισμοί, παζλ, ανάγνωση κάποιου απαιτητικού κειμένου, μπορούν να μειώσουν την ένταση που έχει ένα earworm, εξαιτίας του γεγονότος πώς η μνήμη μιας εργασίας έχει περιορισμένη χωρητικότητα και όταν δεσμεύεται μια άλλη πληροφορία απλά δεν χωράει μέσα η μουσική αναπαραγωγή.

3.      Χρήση ενός “cure tune”: Το cure tune είναι ένα άλλο τραγούδι, το οποίο συνήθως είναι λιγότερο επαναλαμβανόμενο, έχει πιο ουδέτερη συναισθηματική προσέγγιση και βασικά έχει αρχή και τέλος. Το νέο τραγούδι είναι αυτό το οποίο μπορεί να αντικαταστήσει το εγκεφαλικό σκουλήκι χωρίς να δημιουργήσει έναν νέο, ουσιαστικά λειτουργώντας ως ένα νοητικό αντίδοτο σε αντίθεση με κάποιο άλλο κομμάτι που θα ήτανε το ίδιο κολλητικό, το cure tune δεν εγκλωβίζει την προσοχή.

 

Καταλήγοντας, μπορούμε να πούμε πως το φαινόμενο αυτό δεν περιορίζεται μόνο στη metal μουσική, άλλος στο κλασικό ροκ για παράδειγμα, τα earworms έχουν συχνά πιο μελωδικό χαρακτήρα. Οι Queen έχουν χτίσει τραγούδια γύρω από επαναλαμβανόμενα hooks (“Radio Ga Ga”, “We Will Rock You”). Οι Pink Floyd δείχνουν μια πιο υπνωτική πλευρά του earworm, με μοτίβα που δημιουργούν ψυχολογική εμμονή (“Money”, “Another Brick in the Wall”).

 Jacek Henryk Maniakowski

Part I 

Πηγές:

Beaman, C. P., & Williams, T. I. (2010). Earworms (“stuck song syndrome”).

Berger, H. M. (1999). Death metal tonality and the act of listening. Popular Music.

Hudson, S. S. (2021). Compound AABA Form and Style Distinction in Heavy Metal. Music Theory Online.

Jakubowski, K., et al. (2017). Dissecting an earworm. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts.

Liikkanen, L. A., & Jakubowski, K. (2020). Involuntary musical imagery review. Psychonomic Bulletin & Review.

Floridou, G., & Müllensiefen, D. (2022). INMI repetition. Music Perception.

 

Το φαινόμενο του ηχητικού σκουληκιού (earworm): Part I

 

Η μουσική από μόνη της αποτελεί κάτι μαγικό, αν όχι και την ίδια τη μαγεία. Άμα αναλύσουμε τη λέξη μαγεία, της οποίας η λεκτική ρίζα ή αλλιώς το έτυμο, προέρχεται από την περσική λέξη magush και ουσιαστικά δηλώνει τον ιερέα ή τελετουργό, θα μπορέσουμε να δούμε πώς συνδέεται και με τη λέξη μαγειρική, παρόλο που από φιλολογικής άποψης δεν υπάρχει σύνδεση. Όμως, πέρα της ομοιότητας των δυο λέξεων αυτών, η ομοιότητά τους συνίσταται εννοιολογικά και σαν κοινό παρονομαστή έχουν την μεταμόρφωση. Όπου ένα εργαστήριο και μια κουζίνα αποκτούν μια κοινή συνισταμένη, η οποία μεταμορφώνει την πρώτη ύλη σε κάτι καινούργιο το οποίο καταφέρνει να αποκτήσει μια καινούργια γοητεία ή αλλιώς μαγεία. Κάτι τέτοιο μπορεί να είναι και ένα στούντιο μουσικής ή ένας χώρος που συνθέτει ένας μουσικός. Η πρώτη ύλη ενός μουσικού είναι οι νότες και φαινομενικά ασήμαντα πράγματα τα οποία ένας καλλιτέχνης μπορεί να δει σαν ύλη μιας μέλλουσας μεταμόρφωσης. Και όπως ένα φαγητό που προέρχεται από ταπεινή ύλη, μπορεί να μετατρέψει ένα προϊόν σε μια γαστρονομική μαγική περιήγηση, την οποία δεν μπορούμε ποτέ να ξεχάσουμε, έτσι και ένας μουσικός μπορεί να δημιουργήσει μια στοιχεία από ήχους που να μας στοιχειώσει, σαν ένα ηγετικό φάντασμα μας το κεφάλι μας ή απλά σαν μια μύγα που δεν λέει να φύγει.

Η απόλυτη σιωπή είναι ένα φαινόμενο το οποίο δεν υπάρχει φυσικό στον κόσμο. Ακόμα και όταν εξωτερικά δεν ακούγεται τίποτα, μέσα στο κεφάλι μας υπάρχουμε θόρυβοι, ομιλίες και προφανώς ήχοι και κάποια μελωδία που δεν μπορεί να βρει διέξοδο μέχρι να το ξανακούσουμε κανονικά. Ένα riff, ένα ρεφρέν ή μια μελωδική φράση επιστρέφει πολλές φορές ξανά και ξανά στο μυαλό μας χωρίς αυτό να είναι κάτι το οποίο έχουμε ζητήσει. Μπορεί να μας συμβεί στο δρόμο, λίγο πριν τον ύπνο ή ακόμα σε κάποιο όνειρό μας, στη δουλειά μας ή σε μια στιγμή που δεν ακούμε καθόλου μουσική. Αν και φαίνεται σαν να είναι κάτι μαγικό, στην ουσία πρόκειται για ένα φαινόμενο που είναι γνωστό ως ηχητικό σκουλήκι ή earworm.

Μέσα στις επιστημονικές έρευνες και μελέτες το φαινόμενο αυτό ονομάζεται earworm ή, πιο επίσημα, ακούσια μουσική απεικόνιση (Involuntary Musical Imagery – INMI). Οι μελετητές θα το περιγράφουν ως μια αυθόρμητη αναπαραγωγή μουσικής μέσα στο νου, χωρίς την ύπαρξη κάποιου εξωτερικού ερεθίσματος, αλλά επίσης και χωρίς κάποιες συνειδητή πρόθεση. Αν και φαίνεται κάπως μαγικό, η γνωστική ψυχολογία αναφέρει πως πρόκειται για ένα πολύ κοινό φαινόμενο το οποίο έχει βιώσει η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων, όπως αυτό τονίζουν στις έρευνές τους οι Liikkanen & Jakubowski το 2020.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν «κολλάει» ένα τραγούδι;

Τα earworms Δεν είναι κάτι μεταφυσικό γενική συν σφαίρα της παραψυχολογίας, αλλά ούτε είναι κάποια ψυχολογική ή ψυχιατρική δυσλειτουργία. Όλο αυτό έχει σύνδεση με τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν τα εγκεφαλικά συστήματα της μνήμης καθώς και της ακουστικής επεξεργασίας. Οι έρευνες έχουν δείξει πως κατά τη διάρκεια μιας ακούσιας μουσικής αναπαραγωγής ενεργοποιούνται κάποιες περιοχές του εγκεφάλου, όπως είναι ο ακουστικός φλοιός και ο ιππόκαμπος, δηλαδή είναι οι περιοχές του εγκεφάλου οι οποίες έχουν άμεση σχέση με την ακρόαση καθώς και την αποθήκευση των μουσικών αναμνήσεων. Δηλαδή ουσιαστικά πρόκειται για μια εγκεφαλική συναυλία, δηλαδή ο εγκέφαλος έχει τη δυνατότητα να παίζει μουσική εσωτερικά με τον ίδιο τρόπο που αναπαράγει εικόνες ή σκέψεις.

Η ίδια η νευροεπιστήμη βοηθάει στην πιο βαθιά κατανόηση των earworms. Μέσα από τις σύγχρονες μελέτες στις οποίες έχουν χρησιμοποιηθεί τεχνικές απεικόνισης, όπως είναι η λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI), έδειξαν πώς όταν ένα τραγούδι παίζει στο κεφάλι μας χωρίς να το ακούμε εξωτερικά, ενεργοποιούνται αυτόματα τα εγκεφαλικά δίκτυα που είναι παρόμοια με εκείνα μιας πραγματικής ακρόασης της μουσικής.

Ο ακουστικός φλοιός έχει συμμετοχή, σαν ο ίδιος ο εγκέφαλος να αναπαράγει εσωτερικά τον ήχο, κάτι σαν φυσικά ακουστικά που είναι συνδεμένα κατευθείαν στον εγκέφαλο. Παράλληλα ο ιππόκαμπος, το μέρος του εγκεφάλου που σχετίζεται με τη μνήμη, εμπλέκεται στην ανάκλαση του μουσικού αυτού υλικού. Αυτό το φαινόμενο δείχνει πως η μουσική δεν αποθηκεύεται απλώς ως μια πληροφορία, αλλά αποτελεί για τον εγκέφαλο μια ζωντανή εμπειρία η οποία επαναενεργοποιείται αυθόρμητα.

Επίσης, σε όλη αυτή τη διαδικασία της μουσικής αναπαραγωγής παίζει ένα μεγάλο ρόλο και το λεγόμενο default mode network, δηλαδή το δίκτυο το οποίο ενεργοποιείται όταν απλά ο νους περιπλανιέται, δηλαδή απλά ταξιδεύουμε μέσα στις σκέψεις μας. Αυτό εύκολα μπορεί να μας εξηγήσει γιατί τα earworms κάνουν την εμφάνισή τους σε στιγμές στις οποίες χαλαρώνουμε ή κάνουμε κάτι το οποίο είναι για εμάς μια ρουτίνα, δηλαδή τη στιγμή που η προσοχή δεν είναι πλήρως δεσμευμένη, ο εγκέφαλος στρέφεται στις εσωτερικές αναπαραστάσεις μεταξύ αυτών είναι και οι μουσικές μνήμες. Έτσι λοιπόν, τα ακουστικά σκουλήκια δεν αποτελούν απλά μια ιδέα που επαναλαμβάνεται, αλλά είναι μια νευρωνική αναπαραγωγή της μουσικής ως ένα είδος μιας εσωτερικής ακρόασης, κάτι σαν μια προσωπική συναυλία.

 

Η μνήμη εργασίας και ο μουσικός βρόχος

Σε όλη αυτή τη διαδικασία κεντρικό ρόλο παίζει και η μνήμη εργασίας, δηλαδή το σύστημα το οποίο κρατά προσωρινά πληροφορίες στο μυαλό μας. Τα earworms μοιάζουν με ένα γνωστικό βρόγχο της επανάληψης, κάτι το οποίο θα μπορούσαμε να περιγράψουμε ως ένα μουσικό μοτίβο το οποίο επαναλαμβάνεται σαν να έχει κολλήσει στο παρασκήνιο της ίδιας μας της σκέψης. Η Beaman και ο Williams (2010) περιγράφουν τα earworms ως μια μορφή “intrusive thought”, μια ακούσια εισβολή στο περιεχόμενο της συνείδησής μας, η οποία πολλές φορές είναι ακίνδυνη αλλά πάντα επίμονη.

Όμως το ερώτημα το οποίο μας ταλανίζει είναι γιατί ειδικάστο rock και στο metal τα riffs γίνονται earworms; Στην πρώτη μουσική τα εγκεφαλικά σκουλήκια συχνά είναι απλά το ρεφρέν, στη rock και ιδιαίτερα στο heavy ή prog metal, ο αντίστοιχος πολιτικός πυρήνας είναι το βασικό riff ενός μουσικού κομματιού. Τα riffs στην metal έχουν τη λειτουργία μιας δομικής μονάδας η οποία επαναλαμβάνεται στη διάρκεια όλου του κομματιού, έτσι η heavy metal μουσική, όπως έχουν δείξει διάφορες μελέτες και έρευνες πάνω στη μουσικολογία, έχει σαν βάση της τις κυκλικές φόρμες και τα επαναλαμβανόμενα μοτίβα, κάτι που κάνει το είδος αυτό ιδιαίτερα πρόσφορο για τα earworm φαινόμενα, όπως χαρακτηριστικά το τεκμηριώνει ο Hudson, στην μελέτη του το 2021. Και να σκεφτεί κανείς ή καλύτερα να θυμηθεί κανείς το ποσό εύκολα είναι να κολλήσεις ένα τέτοιο εγκεφαλικό σκουλήκι με τραγούδια όπως είναι Smoke on the Water (Deep Purple), Paranoid (Black Sabbath), Iron Man (Black Sabbath) ή ακόμα το Enter Sandman (Metallica). Και φυσικά να μην μπορείς να το ακούσεις ποτέ μόνο μια φορά, κάτι σαν διαφήμιση από πατατάκια.

 

Τα μουσικά χαρακτηριστικά της «κολλητικότητας»

 

Όμως σε μια απάντηση, δημιουργείται πάντα ένα νέο ερώτημα και αυτό αν και είναι απλό, απασχολεί εμάς αλλά ακόμα και τους ίδιους ερευνητές και έχει να κάνει ποια είναι αυτά τα χαρακτηριστικά ενός τραγουδιού που το κάνει να κολλάει στον εγκέφαλό μας. Μέσα από τις μελέτες έχει αναδειχθεί το γεγονός πως τα κόμματα τα οποία κολλάνε συχνότερα ή θα λεγα καλύτερα, σε πιο πολλά αυτιά, δεν είναι απαραίτητο να είναι τα πιο σύνθετα, άλλα είναι εκείνα που διαθέτουν κάποια συγκεκριμένα δομικά χαρακτηριστικά.

Οι Jakubowski και συνεργάτες (2017) ανακάλυψαν πώς αυτή η κολλητικότητα έχει άμεση σχέση με μελωδικά χαρακτηριστικά όσο και με τη συχνότητα που εκθέτονται αυτά. Και έχει κατάληξη πώς ένα τραγούδι μπορεί να γίνει εγκεφαλικό σκουλήκι εξαιτίας μιας σαφούς και αναγνωρίσιμης μελωδίας, όταν εμπεριέχει ένα έντονο hook, επαναλαμβάνει μοτίβα σε μικρές παραλλαγές και το βασικό, πώς ακούγεται συχνά στο περιβάλλον μας. Η επανάληψη λοιπόν είναι το  βασικό χαρακτηριστικό, το οποίο κάνει ένα μουσικό κομμάτι ή ένα τραγούδι earworm. Στο rock και στο metal, η επανάληψη δεν είναι απλώς μια ευκολία που έγκειται στην τεχνική, αλλά αποτελεί μια αισθητική επιλογή. Ένα riff που επανέρχεται λειτουργεί σαν “άγκυρα” μέσα στη μουσική δομή.

Ίσως είναι απαραίτητο να κάνουμε μια παρένθεση, για να δώσουμε έναν ορισμό για το τι είναι hook. To hook ορίζεται ως το χαρακτηριστικό στοιχείο ενός τραγουδιού το οποίο έχει τη δυνατότητα να σας αρπάξει άμεσα από τα αυτιά, δηλαδή να κερδίσει την προσοχή του ακροατή και πάντα μένει στη μνήμη. Συνήθως είναι μια σύντομη αλλά και επαναλαμβανόμενη μελωδική φράση είτε κάποιο ρυθμικό μοτίβο, ένα riff ή ακόμα και ένας ιδιαίτερος στίχος, ο οποίος μπορεί να λειτουργήσει ως σημείο αναφοράς μέσα στη δομή ενός κομματιού. Ο ρόλος του hook είναι να δημιουργήσει την αναγνωρισιμότητα ενός τραγουδιού, αλλά παράλληλα να μπορεί να το κάνει κολλητικό, διευκολύνοντας έτσι την επαναφορά του εύκολα στη μνήμη και αυξάνοντας τις πιθανότητες να επαναλαμβάνετε νοητικά, ακριβώς όπως συμβαίνει στα φαινόμενα των earworms. Στη rock και metal μουσική, το hook ταυτίζεται συχνά με το κεντρικό riff, ενώ στην pop εμφανίζεται κυρίως στο ρεφρέν, αποδεικνύοντας ότι αποτελεί έναν βασικό μηχανισμό σύνδεσης ανάμεσα στη μουσική δομή και την ανθρώπινη μνήμη.

Όσο αφορά την Prog metal το earworm γίνεται λίγο πιο σύνθετο, όπως ακριβώς οι συνθέσεις αυτού του είδους. Στο progressive rock και metal τα τραγούδια δεν είναι γραμμένα για να γίνουν χιτάκια και δεν περιορίζονται στα 3 λεπτά, αλλά τις περισσότερες φορές έχουν μεγάλη διάρκεια, πολλές εναλλαγές στο μέτρο, πολύ αρρυθμίες και πιο σύνθετες αρμονίες. Ακριβώς όπως τα ποπ χιτάκια,… όχι ακριβώς έτσι, ακριβώς το αντίθετο. Και όμως ακόμα και εδώ εμφανίζονται τα εγκεφαλικά σκουλήκια, αλλά πλέον έχοντας διαφορετική μορφή. Το earworm μπορεί να μην είναι ένα απλό ρεφρέν, Αλλά μπορεί να είναι ένα ρυθμικό pattern, ένα επαναλαμβανόμενο τη βοή μουσικό θέμα, αλλά και μια χαρακτηριστική φράση κιθάρας ή μια μπασογραμμή. Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το “Schism” (Tool) Αλλά και τραγούδια των Dream Theater και Opeth. Ουσιαστικά όμως, οι συνθέσεις της prog μουσικής ενισχύουν αυτό το φαινόμενο, επειδή είναι φυσική λειτουργία του εγκεφάλου να προσπαθεί να οργανώσει και να «λύσει» ένα μοτίβο, δημιουργώντας έτσι ένα πεδίο για τη δράση ενός εγκεφαλικού σκουληκιού.

Jacek Henryk Maniakowski

Part II 

Πηγές:

Beaman, C. P., & Williams, T. I. (2010). Earworms (“stuck song syndrome”).

Berger, H. M. (1999). Death metal tonality and the act of listening. Popular Music.

Hudson, S. S. (2021). Compound AABA Form and Style Distinction in Heavy Metal. Music Theory Online.

Jakubowski, K., et al. (2017). Dissecting an earworm. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts.

Liikkanen, L. A., & Jakubowski, K. (2020). Involuntary musical imagery review. Psychonomic Bulletin & Review.

Floridou, G., & Müllensiefen, D. (2022). INMI repetition. Music Perception.

Conspiracy: Project BLACK METALLUM

 Ο Πάπας Ιωάννης Παύλος ΙΙ χρηματοδότησε τους Venom για την δημιουργία του Black Metal

Ο Μακροβιότερος μετά το Πίο ΙΧ Πάπας στην ιστορία της καθολικής εκκλησίας κατάφερε να αποκαταστήσει την τιμή του Αγίου Θρόνου, αλλά και να κάνει μια μεγάλη συσπείρωση των πιστών. Αλλά οι μέθοδοι του αμφισβητήθηκαν από πολλούς, οι οποίοι μάλιστα βγήκαν στην δημοσιότητα μετά τον θάνατό του το 2005.

Στο φως ήρθαν μαρτυρίες πρόσφατα, που φανερώνουν τους ανορθόδοξους τρόπους για να προσελκύσει τους πιστούς. Αυτό που τον χαρακτήρισε ήταν τα πολλά του ταξείδια. Σε ένα από αυτά, το πρώτο του προκαθήμενου της Καθολικής Εκκλησίας στο Ηνωμένο Βασίλειο έκανε μια μυστική συνάντηση με κάποιους μουσικούς για να διαφθείρει την νεολαία της χώρας και παράλληλα να βρει μια πιο χειροπιαστή έκφραση του κακού και του ίδιου του Βεζεβούλ.

Η συνάντηση έγινε σε ένα μικρό δωμάτιο πίσω από τον καθεδρικό, γνωστό στους insiders ως “Sistine VIP Lounge”. Οι μουσικοί αυτοί ήταν Cronos, Mantas, Abaddon και ο παραγωγός της μπάντας Keith Nichol, ο οποίος και κανόνισε την συνάντηση. Το ημερολόγιο έγραφε 1982. Ο στόχος ήταν η δημιουργία ενός μουσικού είδους το οποίο θα υμνεί τον τρισκατάρατο και με αυτό τον τρόπο η εκκλησία θα κατηγορεί όλη την metal μουσική.

Η ιδέα ήταν απλή: αν δημιουργήσεις τον διάβολο σε βινύλιο, μπορείς μετά να πουλήσεις περισσότερους αγίους. Η αμοιβή ήταν γενναία για το τρίο των μουσικών ώστε να αρνηθούν, αν και δεν ήξεραν να παίζουν. Η αμοιβή δόθηκε σε λίρες, αλλά και σε κουπόνια εξομολόγησης.

Ένα άλμπουμ το έβγαλαν, κλέβοντας τα από τα λεφτά της σύνταξης του ανθρακωρύχου πατέρα του τραγουδιστή, άρα δύσκολα θα μπορούσαν να αρνηθούν. Την ίδια χρονιά βγαίνει το δεύτερο άλμπουμ του συγκροτήματος, το οποίο και δίνει το όνομα σε ένα από τα πιο σημαντικά είδη της metal. Το Βατικανό ήθελε ένα μικρό σκάνδαλο. Πήρε ολόκληρη νορβηγική σκηνή.

Απόρρητα Αρχεία Βατικανού

Και εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο σκοτεινά. Διότι σύμφωνα με έγγραφα που βρέθηκαν σε έναν ξεχασμένο διάδρομο της Βιβλιοθήκης του Βατικανού, υπάρχει φάκελος με την ένδειξη: “Archivum Secretum — Project BLACK METALLUM (1982)”

Το έγγραφο περιλαμβάνει σημειώσεις όπως:

“Στόχος: Δημιουργία μουσικής τόσο κακής, ώστε να φαίνεται ο Σατανάς πιο συμπαθής.”

“Επιτροπή Μοϊκάνας και Αντικληρικού Θορύβου: Συνεδρίαση Τρίτη 23:00.”

“Ο Cronos παρουσιάζει ενδιαφέρον, αλλά χρειάζεται περισσότερη κόλαση στα τύμπανα.”

Σε ένα άλλο απόσπασμα αναφέρεται:

“Η επιχείρηση προορίζεται για 5.000 αντίτυπα. Αν ξεφύγει, θα το ρίξουμε στη Νορβηγία.”

Φυσικά για ευνόητους λόγους δεν αναφέρουμε το όνομα του συγκροτήματος. Μετά την επιτυχία του άλμπουμ η χρηματοδότηση σταμάτησε καθώς το είδος εξαπλώθηκε ανεξέλεγκτα. Το σχέδιο που προοριζόταν για 5.000 αντίτυπα. Κατέληξε να γίνει genre.

Και μην ξεχνάμε: ο Πάπας ήταν στη Βρετανία τον Μάιο. Το Black Metal βγήκε τον Νοέμβριο. Τυχαίο; Οι συνωμοσίες δεν πιστεύουν στις ημερομηνίες. Το Βατικανό αργότερα αρνήθηκε τα πάντα…

…αλλά παραδέχτηκε ότι το riff ήταν “ανησυχητικά πιασάρικο”.

Το κείμενο αυτό αποτελεί προϊόν μυθοπλασίας, οποιαδήποτε ομοιότητα είναι καθαρή σύμπτωση! 

Conspiracy: Σχέδιο PUNKTRAKTOR-77

 

Ο ψυχρός πόλεμος πέρα του γεγονότος ότι συντηρούσε τις ενίοτε κυβερνητικές αυθαιρεσίες των χωρών που συμμετείχαν σε αυτόν, ήταν γεμάτος από ευρεσιτεχνίες και κόλπα που θα ζήλευαν σεναριογράφοι ταινιών φαντασίας. Φυσικά η μουσική, ειδικά η ροκ με όλες τις εκφάνσεις της, ήταν και αυτή στο επίκεντρο χειραγώγησης και από τις δύο πλευρές του σιδηρούν παραπετάσματος, αλλά πάντα με διαφορετικό τρόπο.

Έτσι οι Σοβιετικοί, βλέποντας την έκρηξη της punk rock στο Ηνωμένο Βασίλειο και γνωρίζοντας πολύ καλά την δύναμη μουσικής, ήθελε να παρεισδύσει στην μουσική των νέων τότε. Μεταδίδοντας τις αρχές της εργατικής τάξης και κατ’ επέκταση  και του κομμουνισμού. Η punk rock, που δεν γεννήθηκε στα σαλόνια, αλλά στις εργατικές κατοικίες. Το σχέδιο είχε την κωδική ονομασία «PUNKTRAKTOR-77» και εγκρίθηκε από την Επιτροπή Πολιτιστικής Αποσταθεροποίησης, αίθουσα 3Β, με σφραγίδα “ΜΗΝ ΤΟ ΔΕΙΤΕ ΑΥΤΟ”.

Για το εγχείρημα αυτό επιμελήθηκε προσωπικά ο Andrei Gromyko, σχεδόν μόνιμος υπουργός εξωτερικών. Οι Σοβιετικοί επέλεξαν την punk διότι τα καρφιά στα μπουφάν θύμιζαν βιομηχανική παραγωγή, άρα ήταν ιδεολογικά συμβατά. Ο Γκρομίκο, γνωστός φαν των Ramones (αν και δεν το παραδεχόταν δημόσια), διέταξε να κατασκευαστούν 3.000 μοϊκάνες σε κρατικό εργοστάσιο. Το σχέδιο κατέρρευσε όταν η KGB διαπίστωσε ότι οι punk αρνούνταν να συμπληρώσουν τα έντυπα Α-12 για ιδεολογικά συμβατό καρφί. Από την άλλη ο Μπρέζνιεφ προσωπικά επέμενε ότι το σωστό tempo για την επανάσταση είναι 180 bpm. Ο ίδιος ο  Andrei Gromyko είχε και απόλυτο έλεγχο και των Ρώσων κατασκόπων, ακόμα και Βρετανών διπλών πρακτόρων, που δεν ήταν και λίγοι. Ένας από αυτούς, ο John Alexander Symonds ή "Romeo spy" με την κωδική ονομασία SKOT, στρατολογήθηκε για να πλησιάσει νέους οργισμένους μουσικούς, που άνηκαν στην εργατική τάξη, όπως διαβάζουμε στο  Εγχειρίδιο ΚΓΒ για Μοϊκάνες και Ταξική Πάλη, έκδ. 1978.

Έτσι ο Romeo ξαμολήθηκε σε εργατικές γειτονιές, με μηδαμινά αποτελέσματα αρχικά. Αλλά μετά από κάποιες συζητήσεις με τον εντολοδόχο  του, κατέληξε να παρακολουθεί συναυλίες σε σχολικά γυμναστήρια, σαν ανιχνευτής μουσικών ταλέντων. Κάποια στιγμή κατέληξε στο Lancashire και συγκεκριμένα στο Poulton, όπου μια μπάντα από τσαντισμένους πιτσιρικάδες έπαιζε διασκευές των Rolling Stones. Πλησίασε έναν εκ αυτών, τον πιο τσαντισμένο και δίνοντας μια μικρή αμοιβή και υποσχόμενος μεγάλη καριέρα, κατάφερε να ορίσει μαζί του δυο τρία ραντεβού για να του κάνει κατήχηση, αλλά να μην το καταλάβει. Ήταν ο  Ian Stuart Donaldson, γνωστός αργότερα σαν Ian Stuart. Οι υπηρεσίες αρνούνται τα πάντα,... όπως πάντα... , εκτός από το γεγονός ότι ο πράκτορας λάτρευε τους Clash.

Γρήγορα ο πιτσιρικάς σχημάτισε μια πολλά υποσχόμενη μπάντα, τους Skrewdriver, με καθαρά Oi! ήχο, με την punk σιγά σιγά να αρχίσει να εκκολάπτεται. Ο κατάσκοπος μας, όμως δεν ερεύνησε καλά το παρελθόν της οικογένειάς του και καθώς οι πληγές του ναζισμού δεν είχαν ακόμα κλείσει καλά καλά, δεν μπορούσε να φανταστεί πως υπάρχουν και πολλά «αυγά του φιδιού», ακόμα και στην χώρα που νίκησε το τρίτο Ράιχ. Και ουσιαστικό το σχέδιο απέτυχε όταν οι κατάσκοποι τσακώθηκαν για το αν το πανκ είναι πιο επαναστατικό από το progressive rock και η σύσκεψη κράτησε 14 ώρες.

Τελικά σε ελάχιστο χρόνο το συγκρότημα άρχισε να κερδίζει οπαδούς. Το σχέδιο του διπλού κατάσκοπου όμως, το κατάλαβαν οι Βρετανικές μυστικές υπηρεσίες και απλά «ψιθύρισαν» στο τραγουδιστή το σχέδιο του και με μια λίγο μεγαλύτερη αμοιβή, το «αυγό του φιδιού» εκκολάφτηκε. Παράλληλα δημιουργώντας, όχι μόνο από τα πιο σιχαμερά μουσικά σχήματα με καθαρά ρατσιστικό προσανατολισμό, αλλά και του κίνημα του νεοναζισμού, που την επόμενη δεκαετία κατέκλισε όλη την Ευρώπη.  

Λίγο αργότερα συνελήφθη ο John Alexander Symonds και οι Skrewdriver συνέχισαν να χρηματοδοτούνται κρυφά από τις μυστικές υπηρεσίες, που είχε κρυφά αντι-κομμουνιστικά κονδύλια.

Το κείμενο αυτό αποτελεί προϊόν μυθοπλασίας, οποιαδήποτε ομοιότητα είναι καθαρή σύμπτωση!